Eins og allir vita ríkir ákveðið hættuástand á landinu þessa dagana vegna eldgossins í Eyjafjallajökli. Eldgosið í jöklinum er frábrugðið gosinu á Fimmvörðuálsi að því leyti að það er undir jökli og því er ekkert hraunrennsli. Síbreytileg vindátt veldur því að fíngerð gjóskan sem myndast þegar kvikan splundrast við snertingu við vatn, berst víða með vindi, mengar gróður og vatn og getur borizt ofan í skepnur. Öskukornin eru oddhvöss eins og örsmá glerbrot og særa augu, öndunarfæri og meltingarveg. Berist þau ofan í dýr geta þau valdið niðurgangi, hjá grasbítum tannsliti og fótsæri hjá þeim dýrum sem þurfa að ganga í öskunni. Einnig inniheldur askan flúor sem loðir við yfirborð kornanna og þeim mun meiri sem askan er fínni. Flúormenguð aska mengar kyrrstætt vatn (polla og vötn) og getur valdið eitrun sem er hættulegust ungum dýrum.  

Er hundum  og köttum einhver hætta búin?

Auðvitað eru hestar og sauðfé sem ganga úti að jafnaði í mestri hættu, en er hundunum okkar og köttum einhver hætta búin?  Gosaska getur haft áhrif á fólk og þá einkum öndunarfæri og augu. Ekki er ástæða til að ætla annað en að það gildi líka um hunda og  ketti. Fólki er þess vegna bent á, þar sem gosmökkur er sýnilegur og á öskufallssvæði, að nota rykgrímur. Það getur hins vegar reynzt erfitt þegar dýr eiga í hlut. Hundar þurfa að fara út til að sinna daglegum þörfum sínum og eru mikil vanadýr hvað það snertir og fullorðnum hundi t.d. gæti reynzt það afskaplega erfitt, kæmist hann ekki út til þess.

Haldið  dýrunum inni!    

Ertingu af völdum öskunnar er unnt að takmarka með því að hafa útiveruna sem stytzta - og i taumi.  Hundeigendum ættu því að miða  ,, nauðsynlega” útiveru við þann tíma sem hundurinn þarf til að athafna sig, en sleppa daglegum gönguferðum meðan á öskufalli stendur. Setjist aska í feldinn ætti að skola hana af, því efalaust getur hún valdið óþægindum og ertingu og einnig má skola augun með volgu vatni.    

Grímur? 

Þó fólki sé ráðlagt að nota grímur, er erfitt að setja grímur á dýr, þær líka tæpast fáanlegar og örugglega enginn skilningur hundsins eða sérstaklega kisu á nauðsyn þess að nota þær. En sé á því brýn nauðsyn, gæti handlaginn eigandi örugglega útbúið lipra grímu um trýni og fest með teygju aftur á hnakka, en vissulega fer það svo nokkuð eftir einstaklingnum hvort gríman tollir!  

Mun auðveldara er að halda köttum alfarið inni og flestir kunna þeir að nota sandkassa. Kattaeigendur eru því því eindregið hvattir til að loka kisu inni meðan á öskufallinu stendur og setja hjá henni sandkassa með góðum sandi í.  

Eitrun af völdum flúormengunar í hundum og köttum er harla ósennileg nema þau komist í flúormengað vatn sem ætti að vera einfalt að fyrirbyggja.

Jarðhræringar og eldgos valda dýrum ótta og hræðslu bæði vegna hávaðans og eins eldinganna sem kunna að fylgja, eins og raunin er í gosinu í Eyjafjallajökli. Hundeigendur í nánd eldstöðvanna ættu því alls ekki að setja hundana út nema í taumi eða bandi og fylgjast vel með þeim á meðan.  

Heimildir: Sigurður Sigurðarson, dýralæknir. Áhrif eldgosa á dýr.

Myndir af gosi: www.mbl.is

Áttfætlumaurinn, Cheyletiella, greindist fyrst hér á landi árið 1996 á tveimur persneskum köttum sem voru fæddir á sama heimilinu. Grunur um að sníkjudýr herjuðu á kisurnar vaknaði þegar eigendurnir voru alsettir bitsárum sem þá klæjaði verulega í. Í fyrstu var talið að um flóabit (fuglafló) væri að ræða, en þar sem kettirnir fóru aldrei út þótti það hæpin skýring. Eigendurnir leituðu þá með kettina hingað á stofuna og vaknaði grunur að um smit með húðmaurnum Cheyletiella gæti verið að ræða. Sýni af köttunum báðum voru send til rannsóknar á Tilraunastöð Háskóla Íslands í meinafræði á Keldum og þar var grunurinn staðfestur. Síðan þá hefur húðmaurinn Cheyletiella breiðst út, bæði á hundum og köttum.

Sníkjudýrið Cheyletiella er áttfætlumaur, þ.e. hefur 4 pör af fótum sem fullorðinn og kynþroska maur. Hann er útbúinn sterkum sogrönum og er 0.3 - 0.4 mm langur. Kvendýrin eru ívið stærri en karldýrin og með lagni má sjá maurana með berum augum.

Lífsferill húðmaursins er um 3 - 5 vikur (egg, nymfur, lirfur og maur).  Frá því að kvendýrið verpir eggjum og þar til þau verða að kynþroska maurum líða 3 til 5 vikur (40 dagar) og fer það ferli eingöngu fram á hýslinum sjálfum, þ.e.a.s. hundinum eða kettinum þar sem hann lifir á keratínlagi húðarinnar. 

Þau maurinn sé býsna lífseigur á hýslinum, lifir hann hins vegar aðeins í nokkra daga utan hans með þeirri undantekningu, að kvendýr geta lifað allt að 10 daga í köldu umhverfi.

Bústinn húðmaur og t. h. sjást tvö egg

Smit                                                                                                                                                                                                                                                                                                                Maurinn er bráðsmitandi og berst mjög auðveldlega milli dýra. Eggin, sem eru fastlímd við hárin, eru mjög lífseig og geta lifað svo vikum skiptir í umhverfi dýrsins. Þau eru því uppspretta nýsmits fyrir þá hunda eða ketti sem þau rata á. Með aldrinum myndast hins vegar ákveðið ónæmi gegn húðmaurnum og tíkin eða læðan geta verið einkennalaus, en smitað afkvæmin. Þess vegna er smit algengast í ungum hvolpum og kettlingum. Smit virðist sem betur fer ekki vera mjög algengt og sennilega er það algengast hjá ræktendum með marga hunda.                                                                                                                                                                Húðmaur berst auðveldlega á fólk, því hann er í hópi þeirra sníkjudýra sem setur ekki fyrir sig hvern eða hverja hann bítur!  

Flasa er helza einkenni húðmaursins

Einkenni maurasmitsins á hundum og köttum eru mismikil, stundum nánast engin og í versta falli viðþolslaus og klæjandi húðsýking. Algengast er þó að eftir smit sé umtalsverð og óeðlilega mikil flösumyndun í feldinum og þá aðallega á bakinu. Hún stafar af mildri húðbólgu sem myndast þegar maurarnir næra sig með því að stinga sograna niður í húðina og sjúga til sín vessa. 

Húðmaur lifir ekki á húð manna en er aðeins ,,gestkomandi” þar. Þriðji hver eigandi getur þó orðið fyrir óþægindum af völdum maursins sem getur bitið hann hressilega. Einkennin klæjandi bit og einna helzt á þeim stöðum sem dýrið snertir eigandann, t.d. á handleggjum, lærum og kvið.

Staðfesting                                                                                                                                                                                                                                                                                                          á smiti er í flestum tilfellum einföld. Leiki grunur á að hundurinn eða kisa hafi fengið á sig útvortis sníkjudýr, er skynsamlegt að leita til dýralæknis. Hann getur í flestum tilfellum sjálfur gengið úr skugga um hvort grunurinn sé á rökum reistur eða ekki, með því að leita í sýni (hárum eða húðskrapi) undir smásjá að maurum og/eða eggjum. Finnist kvikindi eða egg, er auðvelt að útrýma smitinu. Það er þó oft ekki fyrr en að einn eða fleiri í fjölskyldunni eru útbitnir, að grunurinn beinist að heimilisdýrinu. 

Lyfið er sett á húðina, aðeins örlítill dropi

Meðferð
er í dag venjulegast með svokölluðum blettunarlyfjum, þ.e. sníkjudýralyfi sem er sett á húð hundsins, milli herðablaðanna, og dreifast þaðan um hann allan. Lyfið virkar svo vikum og jafnvel mánuðum skiptir og óværan drepst um leið og hún kemst í snertingu við húðina - og lyfið. Einnig er hægt að baða hunda með lúsasjampói, vikulega, þrisvar til fjórum sinnum, en ketti ætti ekki að baða með lúsasjampói.

Til að forðast endursmit, t.d. af hárum með áhangandi eggjum, þarf einnig að gera vel hreint í umhverfi hundsins eða kisu, þvo teppi og mottur og ryksuga vandlega. Sé frost er hægt að láta þá hluti, sem ekki er mögulegt að þvo, hanga úti - eða stinga í heimilisfrystinn.

Smit með Cheyletiellaáttfætlumaur er hvorki hættulegt mönnum né dýrum, en á hinn bóginn er það verulega óþægilegt fyrir þá sem verða fyrir barðinu á sníkjudýrinu. Því er mikilvægt að sporna gegn útbreiðslu þess af fremsta megni. Ræktendur ættu að gæta þess að láta ekki frá sér hvolpa, leiki minnsti grunur á að þeir geti borið með sér smit. Jafnframt er nauðsynlegt að þeir sem annast feldhirðu hunda, viðhafi fyllstu smitgát, sótthreinsi  áhöld á milli viðskiptavina og vísi hundum og köttum umsvifalaust til dýralæknis telji þeir sig sjá einkenni sníkjudýrasmits.

Regluleg bólusetning verndar kisu gegn alvarlegum smitsjúkdómum

Kettir eru almennt heilsugóð dýr og eiga flestir sem betur fer langa og góða kattaævi, oftast án teljandi veikinga. En sjúkdómalausa ævi er því miður ekki hægt að tryggja, því smitsjúkdómar, sumir hverjir mjög alvarlegir, geta reynzt köttum skeinuhættir og dregið þá til dauða. Eina ráðið til að verjast þeim er bólusetning, en hún getur í flestum tilfellum komið í veg fyrir að kisi veikist  og allavega ekki jafn alvarlega og væri hann óbólusettur.

Vel bólusett kisa hefur nægilegt magn mótefna í blóðinu til verndar þeim sjúkdómum sem bólusett er gegn og sem hindra alvarleg veikindi. Þess vegna er regluleg bólusetning bezta vörnin gegn smitsjúkdómum og mikilvægasta forsenda heilbrigðrar og langrar kattaævi. Því betur sem kattastofninn er bólusettur, því minni líkur eru á að smitsjúkdómar blossi upp og verði að faraldri.

Hverjir eru í mestri hættu?

Óbólusettir kettir sem fara allra sinna ferða eru auðvitað í meiri smithættu en vel bólusettir kettir og þeir sem fara aldrei út. Líklegra er að kisi hitti á ferðum sínum flækingsketti sem ekkert er sinnt þó veikir séu, eða eru heilbrigðir smitberar. Kettir á kattahótelum, kattasýningum og í kattaathvörfum eru einnig í verulegri smithættu, þó bólusettir séu, því á slíkum stöðum er streituálagið mikið, en streita og álag veikir mótstöðu einstaklingsins og eykur líkurnar á að hann veikist. Reyndar geta innikettir smitast af alvarlegum veirusjúkdómum, því veirur eru ferðaglaðar og berast auðveldlega með andrúmsloftinu og einnig með okkur mannfólkinu t.d. með óþvegnum höndum eða óhreinum ílátum.

Sé læða vel bólusett, fá kettlingarnir mótefni með broddmjólkinni sem vernda þá fyrstu 11 -15 vikurnar gegn veirusjúkdómum. Þessi mótefni brotna hins vegar niður smátt og smátt og hverfa loks alveg. Áður en það gerist er tímabært að bólusetja kettlingana svo þeir myndi eigin vörn, en bíða má með bólusetninguna fram yfir þann aldur, sé kettlingurinn ekki innan um óbólusetta ketti sem gætu verið heilbrigðir smitberar eða búi í streituvaldandi umhverfi (margir kettir).

Gegn hvaða sjúkdómum er hægt að bólusetja?

Unnt er að bólusetja gegn flestum veiru- og bakteríusjúkdómum og hafa flestir þeirra verið landlægir hér um áratugaskeið, en aðrir hafa numið land með auknum innflutningi. Flest bóluefnin veita góða og langvinna vernd, en önnur því miður mun skammvinnari og síðri vernd. Mikilvægast er að bólusetja ketti gegn þeim sjúkdómum sem eru landlægir, þ.e. hér á Íslandi gegn kattaflenzu, caliciiveiru og kattafári. Gjósi upp aðrir sjúkdómar er nauðsynlegt að meta þörfina á bólusetningu gegn tilteknum sjúkdómi, áhættuna á því að kisi geti smitast af honum og smitálagið í umhverfinu.

Veirusjúkdómar

Kattafár (Feline Panleukopenia) er alvarlegur veirusjúkdómur en þó alvarlegastur fyrir kettlinga. Veiran skilst út með saur og berst beint milli katta eða með snertingu við mengaðan saurinn. Helztu einkenni eru hár hiti, lystarleysi, uppköst og niðurgangur. Sem betur fer er kattafár sjaldséður sjúkdómur í dag, að minnsta kosti hér á höfuðborgarsvæðinu, sem er því að þakka hve kattaeigendur eru duglegir að láta bólusetja kisa sína reglulega. Nefna má að kattafár var töluvert algengur hér áður fyrr, sérstaklega þegar gæludýrabúðir seldu kettlinga!

Mikil útferð úr augum og trýni einkennir kattaflenzu

Kattainfúenza (Feline Viral Rhinotracheitis) er veirusjúkdómur sem leggst á efri öndunarfæri og er aðalorsakavaldurinn annað hvort herpesveira eða caliciveira. Helzta smitleiðin er milli katta annað hvort með útferð frá augum og trýni eða með munnvatni. Veiran getur einnig borizt óbeint með fólki, hlutum eða lofti. Einkenni sjúkdómsins er hósti, hnerri og hiti, útferð frá augum og trýni og sár í munnholi og kettlingafullar læður geta látið fóstrum. Fylgikvillar eru ekki óalgengir og gera sjúkdómseinkennin verri og jafnvel langvinn og getur sjúkdómurinn gosið upp aftur og aftur, sérstaklega við streitu og álag.

Bakteríusjúkdómurinn Klamidía (Chlamidophilia felis) leggst á augu og öndunarfæri. Hann var fyrst staðfestur í köttum hér á landi árið 1992. Klamidía er bráðsmitandi og smitast við snertingu og veldur því oftar meiri vandræðum þar sem margir kettir eru á sama heimili. Venjulegast eru sjúkdómseinkennin ekki alvarleg og flestir kattanna ná sér ná ér vel.

Samtök amerískra dýralækna í kattasjúkdómum (AAFP) ráðleggja að einungis skuli bólusetja gegn sjúkdómum eins og klamidiu miðað við tíðni sjúkdómsins og ástand hópsins í viðkomandi kattastofni. Mótefni sem myndast við bólusetninguna duga skammt (< ár) og hætta á alvarlegum aukaverkunum er mikil.

Aðrir alvarlegir og hættulegir sjúkdómar sem hafa ekki verið staðfestir á Íslandi

Hundaæði (Rabies) er óþekktur sjúkdómur á Íslandi, einu fárra landa í heiminum. Hundaæði er súna, þ.e. sjúkdómur sem smitast í menn – og leiðir til dauða! Óheimilt er að bólusetja ketti gegn hundæði hér á landi, en yfirvöld geta gefið undanþágu frá því banni eigi að flytja dýrið úr landi.

Kattahvítblæði (Feline Leukemi Virus) er einnig alvarlegur veirusjúkdómur. Sem betur fer er hann óþekktur hér á landi og mikilvægt er að hindra að hann berist til landsins. Þeir sem hyggja á innflutning katta ættu aðeins að kaupa dýr frá ræktendum sem eru með heilbrigð dýr og sem láta mótefnamæla þau reglulega.

Bólusetningaráætlun

Það bóluefni sem við höfum hér á landi er svokallað ,,deytt” bóluefni sem gefur ágæta vörn. Þegar um er að ræða deydd bóluefni er venjan að bólusetja oftar en gert er með ,,lifandi” bóluefnum, allavega sé kisa í streituvaldandi umhverfi.

Kettlingar:

1. Fyrsta bólusetning 8-9 vikna,
2. svo 3-4 vikum seinna.
3. Næst eftir ár,
4. og síðan á 1-2 ára fresti.

Fullorðnir kettir:

Bólusetja á fullorðna ketti árlega séu þeir í áhættuhópi, þ.e. fari á sýningar, á kattahótel eða eru í kattaathvörfum.

Inniketti sem fara sjaldan eða aldrei ,,meðal” katta ætti að vera nóg að bólusetja á 2 x á 3 ára fresti.

Sérstakar reglur gilda um bólusetningu gegn hundaæði, eins og t.d. í Evrópusambandinu og jafnvel misjafnar í löndum innan þess. Eigi köttur (sömu reglur og fyrir hunda) að fara t.d. til Bretlands, þarf að hefja undirbúning brottfarainnar með allt að 8 mánaða fyrirvara, en 5 – 6 mánuðum fyrir brottför til Noregs og Svíþjóðar.

Aukaverkanir

Aukaverkanir sjást afar sjaldan, en geta verið smá bólga á stungustað, lystarleysi og einstaka kisi getur verið þreyttur daginn eftir bólusetningu, en þó ekki lengur en það.

Því miður er ekki enn mögulegt ennþá að bólusetja gegn jafn alvarlegum sjúkdómum eins og smitandi lífhimnubólgu (FIP) sem dregur alla ketti sem fá klínísk einkenni hans til dauða. Bóluefnið sem er á markaðnum (Primucell FIP) er talið ófullnægjandi og veitir ekki vörn gegn sjúkdómnum.

Heimildir

Drs. Foster & Smith, Inc. www.peteducation.com

Öldrunarsjúkdómar sem leiða til minnisglapa eru vel þekktir hjá okkur mannfólkinu, en hefur til skamms tíma ekki verið mikill gaumur gefinn hjá gæludýrum og jafnvel taldir óþekktir hjá þeim.En með bættum lífskilyrðum dýra hefur lífaldur þeirra hækkað verulega og nú hefur athygli vísindamanna beinzt að sambærilegum sjúkdómum hjá þeim og manninum; sjúkdómum sem leiða til andlegrar hrörnunar og breytt atferlis.

Aldurstengd minnisglöp

Brúnu skellurnar eru útfellingar beta amyloða í heila og svörtu blettirnir útfellingar tau próteina (mannsheili)

Aldurstengd minnisglöp hafa verið staðfest bæði hjá hundum og köttum. Ástæður þeirra kunna að vera margvíslegar, en hrörnun heilans er afleiðing sjúkdóms sem á sér rætur í þeim hluta hans sem geymir minnið. Breytingar á gömlum hundsheila eru um margt sambærilegar breytingum í heilanum hjá fólki sem þjáist af Alzheimer sjúkdómi, þó prótínið (tau protein) sem er einkennandi fyrir sjúkdóminn í manninum, hafi ekki fundizt hjá hundum.   Orsök minnisglapanna er sú að prótínið beta-amyloid safnast af ókunnum ástæðum fyrir í heilanum  (bæði manna og dýra). Prótínið veldur eituráhrifum sem skemmir heilafrumurnar sem deyja í kjölfarið. Andstætt mörgum öðrum frumum líkamans sem endurnýjast sífellt, á það því miður ekki við  um heilafrumurnar og eftir því sem fleiri heilafrumur deyja, ágerist sjúkdómurinn og einkennin verða meira áberandi.

Hugsanlega gera margir gæludýraeigendur sér ekki grein fyrir því, að breytt atferli gamla hundsins eða kisu geti stafað af sömu ástæðum og hjá fólki, þ.e. sjúklegum breytingum í heila. Við dýralæknar heyrum þó eigendur gamalla dýra oft segja, að atferli dýrsins minni verulega á breytingar hjá gömlum frænda sem er orðinn frekar utangátta og er það algjörlega rökréttur samanburður!

Einkenni sjúkdómsins fara eftir því hvaða svæði heilans skemmist og hve mikið, en oftast er það stóriheilinn sem skaðast mest, sem sagt það svæði sem geymir minnið.

Lífaldur gæludýra

Eins og allir vita eru hundar afar ólíkir að stærð og er meðallífaldur þeirra einnig æði mislangur. Og kettir geta orðið verulega gamlir og jafnvel náð rúmlega 20 ára aldri.  Þó meðalævi stærstu hunda sé oft ekki meiri en 10 ár, geta smáhundar auðveldlega orðið 15 ára (og jafnvel eldri) og verið við líkamlega hestaheilsu lengst af. Þrátt fyrir líkur hunds eða kisu á að ná háum aldri, breytir það ekki þeirri staðreynd sem rannsóknir hafa sannað, þ.e. að öldrunareinkenni í heila hefjast við 8 ára aldur. Þar sem líkurnar á að smáhundar - og kettir, nái frekar hærri aldri en stórir hundar, eru einkenni minnisglapa þar af leiðandi mun algengari hjá þeim en stórum hundum, nema auðvitað þeim sem ná háum aldri. Reyndar er talið að breytingar í heila stórra hunda byrji þegar við 5 ára aldur - og jafnvel fyrr hjá einstaklingu sem tilheyra allra stærstu hundategundunum.

Rannsóknir hafa leitt í ljós,  að um þriðjungur (30%) hunda 11 - 12 ára hafa einhver einkenni um andlega hrörnun sem eykst með hækkandi lífaldri og er um 70% hjá hundum á aldrinum 15 - 16 ára. Líkur á einkennum andlegrar hrörnunar og minnisglapa eru því verulegar hjá þeim hundum sem verða gamlir. Sambærilegar niðurstöður hafa fengist við rannsóknir á gömlum köttum, þ.e. að þriðjungur (28%) þeirra katta sem eru á aldrinum 11 - 14 ára sýna að minnsta kosti eina öldrunartengda breytingu á atferli sem og helmingur katta (> 50%) yfir 15 ára aldri. Einnig bendir margt til þess að hundar sem eru vanaðir sýni frekar einkenni elliglapa en óvanaðir hundar.

Minnið

Gamall hundur með bleyju, því það getur gleymzt hvar eigi að spræna!

Minnið er hundinum eða kisa ekkert síður mikilvægt en okkur hinum.  Við  minnistap gleymir     dýrið lærðu atferli og daglegum athöfnum, þekkir jafnvel ekki eigandann, tekur upp ósiði sem það var vanið af í æsku og ratar jafnvel hvorki innanhúss né utan.

Minnistapið getur því haft veruleg áhrif á lífsgæði þess, verið álag á fjölskylduna og umhverfið og hindrað dýrið í eyða  ævikvöldinu með reisn.

Algengustu einkenni  elliglapa

Algengustu einkennum minnis- og elliglapa má skipta í 4 flokka sem eru: Áttavilla í tíma og rúmi, ómeðvirkni, breyttar svefnvenjur og ekki lengur húshreinn (DISH System = Dysorientaion, Interacts less, Sleep pattern disturbed, House training lost).

1. Áttavilla og áttamissir: Hundurinn virðist ekki lengur átta sig í kunnugu umhverfi bæði heima og heiman. Hann ratar t.d. ekki heim villist hann frá eigandanum og kisa gleynir hvar hún býr. Dýrin geta ráfað um og árvekni og varðeðli dvínar.

2. Ómeðvirkni: Þreyta og hik og áhugi á samneyti og samveru við eiganda eða fjölskyldu minnkar. Breyting verður á föstum venjum,  dýrið gleymir daglegri rútínu og verður eins og í eigin heimi.Það leitar hvorki eftir að láta klappa sér eða fagna fjölskyldumeðlimum þó í öðrum tilfellum virðist sem það verði óöruggara og vilja alls ekki vera eitt. Getur síður eða alls ekki lært nýja hluti - eða er lengur að því.

3. Breyting á svefnvenjum: Svefnvenjur breytast og ráp og óróleiki er að næturlagi, en sofið að deginum. Hundar geta gelt og gelt án nokkurrar sýnilegrar ástæðu.

4. Ekki lengur húshreinn: Hundurinn biður ekki lengur um að fara út þegar þess þarf og á erfiðara með að halda í sér. Verði slys virðist hann samt skynja að allt er ekki í lagi. Kisa ,,man” ekki lengur til hvers á að nota sandkassann.

Sjúkdómsgreining

Því miður eru ekki til nein próf  til að staðfesta að um aldurstengd minnisglöp sé að ræða, eins og mögulegt er hjá okkur mannfólkinu. Atferli gamals dýrs með byrjandi minnisglöp breytist hægt og sígandi og getur eigandinn átt erfitt með að segja hvenær breytingin raunverulega hófst. Stundum er breytt atferli tengt ,,sérvizku” og það er ekki fyrr en breytingin á því er það áberandi, að ekki má bara kenna sérvizku um. Dýralæknirinn þarf að skoða hundinn eða kisa vel og ganga úr skugga um að það séu ekki líkamlegir kvillar, svo sem gigt, sem eru orsök breyttrar hegðunar. Mikilvægt er að spyrja eigandann vel um þær breytingar sem hafa átt sér stað á daglegu atferli hundsins eða kisa og hve lengi þær hafa varað til að geta gert staðfest eins vel og það er mögulegt að um andlega hrörnun sé að ræða.

Skipta má einkennum upp í byrjunareinkenni minnisglapa (predementia), minnisglöp (dementia) og alvarleg minnisglöp (advanced dementia) eftir því hve alvarleg einkennin eru miðað við skilgreinngarnar hér að ofan. Séu einkennin fá, kannski bara eitt má telja breytingarnar vægar, en séu þau 2 - 3 verður að telja að dýrið hafi minnisglöp og þau alvarleg  falli einkennin undir alla flokkana.

Meðferð

Gamalt dýr með vægari einkenni minnisglapa getur vel eytt síðustu æviárunum með reisn, sé það að öðru leyti hraust. Hrörnun í heila er sjúkdómur rétt eins og sjúkdómar í öðrum líffærum sem mögulegt er að meðhöndla að vissu marki, bæði með lyfjum ásamt þjálfun og æfingum sem örva heilastarfsemina.

Til er lyf sem má nota gegn minnisglöpum hjá hundum, en eru sjaldan eða ekki notuð fyrir ketti. Lyfið, sem er lyfseðilskylt, má einungis nota í samráði við dýralækni. Á meðan þarf hundurinn að vera undir stöðugu eftirliti læknisins því ganga þarf úr skugga hvort lyfið hafi tilætluð áhrif eða ekki sem kemur ekki í ljós fyrr en eftir nokkrar vikur.  Tilraunir sýndu að 77% hunda sem fengu lyfið hresstust fyrsta mánuðinn eftir að lyfjataka hófst, en að síðan hægði á batanum.

Fóður

Eins og áður segir verður aukning á prótínum í heilanum sem valda skemmdum í þeim stöðvum heilans sem geyma minnið. Á markaðnum er fóður sem getur hjálpað. Það inniheldur andoxunarefnin (C og E vítamín) og lífsnauðsynlegar fitusýrur eins og Omega 3, en þessi efni hægja á framleiðslu prótínanna sem skemma minnisstöðvar heilans og hugsanlega geta þau einnig bætt skemmdirnar að einhverju leyti.

Þjálfun og daglegar æfingar

Það sama á við um dýr og um fólk; gamla heila þarf að þjálfa bæði með andlegri og líkamlegri þjálfun!

Reykingar eru banvænar….. - en andlegar æfingar eru hins vegar til bóta!

Krossgátur og sudoku henta okkur tvífættum, en hundinum eða gömlu kisu ekki! Hins vegar eru til margs konar þrautir sem hundurinn þarf að nota ,,heilann” til að leysa - eða læra að leysa og þótt gaman að. Þær hvetja ekki aðeins hundinn, heldur stuðla líka að meiri samveru hunds og eiganda sem er hundinum aldrei meira virði. Auðvitað getur gigt hamlað hreyfingu og lengri gönguferðum eða æfingum sem reyna á liði, en sund er t.d. góð æfing fyrir bæði sál og líkama. Hafi hundurinn tækifæri til að synda og svamla, verður þó að gæta þess vel að honum verði ekki kalt eftir sundið. Það verður að þurrka hann vel og setja jafnvel í peysu og inn í heitan bíl á eftir.

Það ætti líka að vera auðvelt að virkja kisu, t.d. láta hana elta bandspotta sem henni efalaust þótti svo skemmtilegt að gera á æskuárunum, elta nammibita og eitthvað í þeim dúr. Ekki ætti að láta gamla ketti vera úti eftirlitslausa, því þeir eiga það til að hverfa, kannski einmitt vegna þess að þeir gleyma hvar þeir eiga heima. Gamlar kisur eru einnig viðkvæmari fyrir kulda og raka og leita þess vegna inn í geymslur eða bílskúra og geta þá lokast þar inni.

Mikilvægt er að eigendur gamalla dýra geri sér grein fyrir því, að með háum aldri getur fylgt breytt atferli sem getur verið íþyngjandi fyrir alla, bæði dýr og menn. Það erfiðasta við að eiga dýr er að taka þá þungbæru ákvörðun  að hvíld sé bezta lausnin fyrir góðan vin, en á þeim stundum verður að muna að hafa hagsmuni dýrsins í fyrsta sæti.

Heimildir:

1. Rikke Fast. , DVM. Hunden. DKK.Desember 2008.
2. J. Alberto Montoya Alonso. DVM.  Faculty of Veterinary Medicine - University of Las Palmas   de  Gran Canaria.
3. Joel Dehasse, DVM, D-ECVBM-CA. Danielle Gunn-Moore. Specialist in Feline , Royal School of Veterinary Studies

Aldur við kynþroska fer eftir tegund og stærð

Fyrstu einkenni kynþroskans eru þau að ytri kynfæri tíkarinnar þrútna og það sést blóðug  útferð. Þetta tímabil er kallað lóðarí.

Gangferill tíka, þ.e. tímabilið frá lóðaríi til lóðarís, er flókið fyrirbæri sem tengist m.a. kynþroska, egglosunartímabili, aldri o.fl. sem svo aftur stjórnast af hormónum, umhverfi og erfðum, atferli ásamt andlegu og líkamlegu ástandi tíkarinnar.

Tíkur verða að jafnaði kynþroska á aldrinum 6 - 10 mánaða og lóða í fyrsta skipti einhverjum mánuðum eftir að þær hafa náð meðalþunga og stærð tegundarinnar. Vissulega er það tegundabundið, og ekki síður einstaklingsbundið, hvenær lóðarí hefst. Þannig getur tík af smáhundakyni lóðað 5 - 6 mánaða, en tík af stóru hundakyni ekki fyrr en 12 (18 - 24) mánaða. Að meðaltali líða 7 mánuðir á milli lóðaría (5 - 11 mánuðir), þó hjá sumum hundategundum sé nokkur frávik. Séfertíkur lóða t.d. á 4 - 4,5 mánaða fresti, en basenjitíkur (og tíbeskar mastiftíkur) lóða hins vegar aðeins einu sinni á ári. Hjá þeim er lóðaríið birtutengt, þ.e. þær lóða þegar sól fer að lækka á lofti og á norðurhveli jarðar gjóta þær því í svartasta skammdeginu í nóvember – janúar (og á suðurhveli jarðar í júní/júlí!).

Gangferillinn skiptist í 4 tímabil, þ.e.

1. blæðingartímabil,
2. egglosunartímabil,
3. eftirgangmál og
4. hvíldargangmál.

Gangferill tíkur

Fyrstu merki um að tíkin sé kynþroska eru þrútin ytri kynfæri og blóðug útferð

Blæðingartímabil (proestrus): Meðallengd blæðingartímabilsins er 9 dagar en getur varað frá 2 – 3 dögum allt að 27 dögum. Útferðin er blóðug og á þessum tíma dregur tíkin að sér hunda, en sýnir þeim litla athygli eða bregst jafnvel illa við. Ástæða aðdráttaraflsins er talin stafa af sérstökum lyktarefnum, ferómónum, í útferðinni, seyti frá endaþarmssekkjunum eða þvagi.

Egglosunartímabil (estrus): Hægt er að segja að sá dagur sem tíkin stendur undir hundi sé byrjunin á egglosunartímabilinu. Flestar tíkur sýna það líka mjög greinilega, því mæti þær hundi eru þær afar tilkippilegar! Egglosunartímabilið er að jafnaði 9 dagar, en getur varað allt frá 4 til 24 daga og aðeins á þessum tíma er tíkin frjó. Ytri kynfærin eru enn þrútin en þó heldur mýkri en á blæðingartímanum og liturinn á útferðinni er ljósari þó ekki alltaf.

Samspil hormóna, þ.e. estrógens, prógesteróns og gulbúskveikjunnar (LH) í blóðinu, stjórna þroska eggjanna í eggjastokkunum og egglosi. Egglos á sér svo stað 2 – 3 sólarhringum eftir að magn gulbúskveikjunnar hefur náð hámarki. Egg tíkarinnar eru sérstök að því leyti að þau eru ekki frjó fyrr en 2 – 3 sólarhringum eftir að þau losna úr eggjastokkunum. Hvenær egglosið á sér svo stað er önnur saga og er ekki alltaf í samhengi við atferli tíkarinnar. Oftast eru eggin þó tilbúin til frjóvgunar nokkrum sólarhringum eftir að egglosunartímabilið hefst, þ.e. að jafnaði 12 – 14 dögum eftir að blæðinga verður vart.

Hægt er að mæla magn prógesteróns í blóði, en egglosið á sér stað þegar það hefur náð ákveðnu gildi (12 – 30 nmol/L). Þegar sæða á með frystu sæði eða vandamál steðja að, er nauðsynlegt að taka blóðsýni og sýnir þá magn prógesterónsins hvort eða hvenær egglos á sér eða hefur átt sér stað.

Eftirgangmál (Diestrus): Eftirgangmálið varir um 2 mánuði og þá er magn prógesteróns í blóði hátt, hvort sem tíkin er hvolpafull eða ekki, en lækkar svo í lok tímabilsins niður fyrir 3 nmol/L. Þá á fæðingin sér líka stað hafi tíkin orðið hvolpafull

Hvíldargangmál (Anestrus): Hvíldargangmálið er eins og nafnið gefur til kynna ,,hvíldartímabil” legsins sem þá dregst saman eftir hormónasveiflurnar á blæðinga- og egglosunartímabilinu og/eða meðgöngu. Það varir að jafnaði 4,5 mánuði og lýkur þegar blæðingatímabilið hefst að nýju.

Það er skynsamlegt er að merkja við í dagatalinu þegar tíkin lóðar, því þá er annars vegar hægt að fylgjast með hvenær von er á næsta lóðaríi og hins vegar hvort tíminn á milli sé of langur eða stuttur sem gæti verið merki um sjúkdóm.

Getnaðarvarnir

Ýmsar getnaðarvarnir eru til fyrir tík til að koma í veg fyrir að hún verði hvolpafull svo sem að passa hana, meðhöndla með getnaðarvarnarlyfjum (hormónum) eða gera varanlega ófrjóa.

1. Passa!
Tíkin er sem sagt aðeins frjó þegar hún lóðar og þegar fyrstu merki um blóð sjást er aðeins eitt ráð til, þ.e. að passa hana vel eigi ekki að gera hana ófrjóa eða nota hormónalyf. En það að passa lóða tík þýðir einfaldlega að aldrei má missa á henni sjónar, því annars vegar er hún afskaplega tilkippileg og getur látið sig hverfa á augabragði, sjáist hundur í nágrenninu, og og hins vegar, sé vonbiðill á næstu grösum, getur hann verið eldsnöggur að stökkva yfir jafnvel hæstu grindverk og girðingar og þá er ekki að sökum að spyrja. Því má aldrei láta lóða tík vera lausa eða eina, hvorki heima við í girtum garði úti á víðavangi eða leyfa börnum að fara með hana í gönguferð.

2. Getnaðarvarnarlyf
Hægt er að koma í veg fyrir að tík lóði með því að meðhöndla hana með hormónalyfjum, svokölluðum getnaðarvarnarlyfjum. Þá er tíkin sprautuð á 5 mánaða fresti og er mikilvægt að byrja meðferðina þegar tíkin er stödd í hvíldartímabilinu (anestrus) í gangferlinum. Þess vegna verður hún að hafa lóðað einu sinni svo hægt sé að sprauta hana á réttum tíma. Frá byrjun lóðarís þ.e. blæðingatímabilinu, verða því að líða a.m.k. þrír mánuðir áður en meðferðin hefst.

Rannsóknir hafa sýnt að meðferð með hormónalyfjum leiðir til hærri tíðni krabbameins í júgri og hærri tíðni legbólgu.

3. Varanleg ófrjósemisaðgerð
Varanleg ófrjósemisaðgerð felst í því fjarlægja eggjastokka með skurðaðgerð. Aðgerðin er í sjálfu sér einföld og tíkin er venjulega mjög fljót að ná sér með góðri hjálp verkjalyfja.

Kostir og ókostir við varanlegar ófrjósemisaðgerðir

Vissulega eru bæði kostir og ókostir við ófrjósemisaðgerðir á hundum og tíkum. Rannsóknir á því hvaða áhrif aðgerðirnar kunna að hafa á heilsufar þeirra, tíka sérstaklega þegar til lengri tíma er litið, hafa hins vegar leitt í ljós að ekki er allt sem sýnist í þeim efnum, upplýsingar oft ófullnægjandi, jafnvel misvísandi og sjaldnast minnst á þær neikvæðu aukaverkanir sem aðgerðin kann að hafa í för með sér á heilbrigði tíkarinnar. Þó aðgerðin minnki vissulega líkur á nokkrum alvarlegum sjúkdómum eins og t.d. legbólgum og krabbameini í júgri, á það ekki við um aðra sjúkdóma.  Þættir eins og aldur við aðgerð sem og áhættuþættir (arfgengir) er kunna að fylgja kyninu, geta hugsanlega einnig haft áhrif  á það hvort aukaverkanir komi í ljós eða ekki.  Það er því skynsamlegt að leita ráða hjá dýralækninum áður en ákvörðun um ófrjósemisaðgerð er tekin! 

 Ávinningur:                                                                                                                                                                                                                                                                                                            

• Sé aðgerðin gerð áður en tíkin verður 2 1/2 árs minnka líkurnar á krabbameini  í júgra, algengastu gerð krabbameins hjá tíkum, um 90%   
• útilokar nær legbólgur sem um fjórðungur tíka ella fær og dregur um 1% þeirra til dauða og
• minnkar líkur á krabbameini í legi, leghálsi og eggjastokkum (sem reyndar er frekar óalgegnt < 0.5%).      

Ókostir  m.a.:        

• Eykur líkur á offitu með tilheyrandi fylgikvillum, 
• veldur oftar þvagleka eða hjá 4  -  20% tíka (og algengari eftir því sem tíkin er yngri þegar aðgerðin er gerð),
• sé um stærri tíkur að ræða (og sé aðgerðin gerð áður en þær ná ársaldri), aukast líkur á beinkrabba (osteosarcome) til muna,   
• líkur á vanstarfsemi skjaldkirtils þrefaldast,
• meiri líkur á endurteknum og/eða langvinnum þvagfærasýkingum, 
• aukið háralos,
• verulegar feldbreytingar, sérstaklega hjá spaníeltegundum og
• skortur á umhverfisþroska og tilhneiging til árásargirni (sérstaklega sé  aðgerðin gerð fyrir fyrsta lóðarí).                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     

Fölsk meðganga

Margir tíkareigendur þekkja það að nokkrum vikum eftir lóðarí sýnir tíkin öll merki þess að vera hvolpafull án þess að hafa haft náin kynni við hund! Tíkin er óróleg, grefur í teppi og rótar í bælinu sínu eins og hún sé að undirbúa got. Sumar tíkur fá mjólk í júgur og leikföng sem tísta eru í sérstöku uppáhaldi. Tíkin vill jafnvel ekki út eða gefa sér tíma til að éta. Fátt er til ráða, en gott er að reyna að brjóta upp þetta atferli með því að fara oftar út að ganga eða gera eitthvað skemmtilegt til að dreifa huga tíkarinnar. Til eru lyf sem má nota sé tíkin illa haldin og/eða full af mjólk.

Legbólga

Leg úr tík með alvarlega legbólgu

Legbólga er alvarlegur sjúkdómur og algengastur hjá tíkum á aldrinum 4 – 8 ára. Reyndar geta tíkur á öllum aldri fengið legbólgu! Oftast koma einkenni í ljós fáeinum vikum eftir lóðarí, en einkennin geta verið óljós og jafnvel misvísandi. Helztu einkenni eru þau að tíkin er daufari en venjulega og mun  þorstlátari og áberandi er að hún sleikir sig meira að aftan. Þegar að er gáð getur sést óeðlilega lituð útferð og hárin í kring um ytri kynfæri og á skotti eru klístruð útferð.  Í öðrum tilfellum verður hún bráðveik og því fyrr sem sjúkdómurinn er greindur, því betri eru batahorfurnar. Meðferðin felst í aðgerð þar sem leg og eggjastokkar eru fjarlægðir.

Lyfjameðferð með sýklalyfjum dugir venjulegast skammt, en til eru hormónalyf (Alizin) sem má reyna að nota, sérstaklega sé um undaneldistík að ræða. Batinn er þó sjaldnast til frambúðar.

Heimildir:                                                                                                                                                                                                                                                                                                             Long-Term Health Risks ane Benefitss Associated with Spay/Neuter in Dogs. Laura J. Sanborn 2007                                                                                                                                 Early  s.paying in dog. Samuel Buff. DVM, Dipl. ECAR. Ecole Nationale Vétérinaire de Lyon. 2009 

Síðastliðin 5 ár hefur sárlega vantað bóluefni gegn smitandi lifrarbólgu sem sást  bezt á því að sjúkdómstilfellum fjölgaði nokkuð. Þó sjúkdómurinn sé sem betur fer í flestum tilfellum ekki mjög alvarlegur, hafa þó of margir hundar drepist af völdum hans síðan lifrarbólgubóluefnið hvarf af markaðnum hér.

Sérstaða Íslands

Við notkun á lifandi bóluefnum er veiran sem á að vekja mótefnavörn líkamans til varnar sjúkdómnum “lifandi” en það skapar hins vegar þá hættu að hún geti sýkt einstaklinginn af þeim sjúkdómi sem hún á að vernda hann gegn og getur hann þá, fræðilega séð, bæði fengið einkenni sjúkdómsins - og í versta falli smitað aðra einstaklinga. Þess vegna er alltaf ákveðin áhætta bundin því að nota lifandi bóluefni.

Bóluefnið Recombitek C4

inniheldur mótefnavaka gegn fjórum veirusjúkdómum sem  eru:

1. Hundapest

Hundapestarþátturinn í Recombitek bóluefninu er reyndar framleiddur á annan hátt en í hefðbundnum hundapestarbóluefnum. Í þessu bóluefni er hundapestarveiran “hengd”  á aðra veiru (Canary Pox) sem líkir eftir hundapestarveirunni og ,,platar”"  mótefnakerfi líkamans til að mynda vörn gegn sjúkdómnum. Þess vegna er heldur engin hætta á að hundar, bólusettir með Recombitek bóluefni, smiti aðra hunda af hundapest - sem réði úrslitum um að fá leyfi til notkunar þess.

Nýlegar rannsóknir sem gerðar voru við Dýralæknaháskólann í Wisconsin sýndu að þau mótefni sem myndast við bólusetningu með Recombitek bóluefni veita nægilega vörn í a.m.k. 3 ár.

2. Lifrarbólga og smáveirusótt

Mótefnavakarnir fyrir smáveirusótt, smitandi lifrarbólgu og hótelhósta í Recombitek bóluefninu eru sömu gerðar og í þeim bóluefnum sem hafa verið hér á markaðnum. Mótefnavakarnir gegn lifrarbólgu mynda ljómandi góða vörn, jafnvel ævina á enda og það sama á við um smáveirusótt.

3. Hótelhósti

Bóluefni gegn hótelhósta mynda almennt léleg mótefni og veita þess vegna skammvinna vörn. Sem betur fer hefur hótelhósti ekki verið vandamál hér á landi, en á markaðnum hér hefur reyndar verið til bóluefni, Bronchie Shield, sem myndar sértækt mótefni gegn hótelhóstanum.

Mótefni

Hvolpar fá margvísleg mótefni úr móðurmjólkinni (broddinum) á fyrstu dögun eftir fæðingu sem vernda þá m.a. gegn sömu sjúkdómum og tíkin er bólusett gegn.

Því betur sem tíkin er bólusett (aldrei á þó að bólusetja hvolpafullar tíkur), því fleiri mótefni fá hvolparnir og þar með betri vörn. Þessi mótefni brotna hins vegar niður smátt og smátt, því þeir hafa ekki sjálfir myndað þau og við 8 vikna aldur er svo lítið eftir af þeim að þau veita ekki nægilega vernd - og þá er tímabært að bólusetja.

Bóluefni

eru lyf og bólusetning er þ. a. l. lyfjameðferð. Þrátt fyrir að bóluefni séu talin tiltölulega örugg, er samt alltaf ákveðin áhætta samfara því að meðhöndla einstaklinga með lífrænu efni.

Bólusetningaráætlun með Recombitek bóluefninu

Misjafnt er eftir löndum hvaða ráðleggingar  framleiðendur bóluefna gefa  varðandi bólusetningar; t.d. mæla bandarískir framleiðendur með árlegum bólusetningum á meðan aðrir framleiðendur telja nægilegt að bólusetja á þriggja - fjögurra ára fresti.

Í dag veita öll algengustu bóluefnin almennt mjög góða sjúkdómavörn. hafa Vísindalegar rannsóknir hafa sýnt að mótefni sem myndast eftir bólusetningu með fjölþátta bóluefnum (eins og t.d. Recombitec), vernda hundinn gegn smáveirusótt, smitandi lifrarbólgu og hundapest mun lengur en áður var talið, jafnvel í 7 ár, ef ekki ævina á enda. Mótefnavakinn í bóluefni gegn hótelhósta veitir hins vega mun skemmri vörn eða aðeins um ár í bezta falli.

Þessi niðurstaða hefur gjörbreytt fyrri bólusetningaráætlunum þannig að í dag er talið vel nægilegt að bólusetja hunda á tveggja ára fresti og jafnvel sjaldnar!

Nefna má, að nefnd samtaka bandarísku dýraspítalanna um bólusetningar  (The American Animal Hospital Association Canine Task Force) hefur sent frá sér það álit, að bólusetning með Recombitek bóluefninu jafnvel 3ja hvert ár veiti fullnægjandi vörn!

Við hér á stofunni í Skipasundi munum því bólusetja með Recombitek bóluefninu í samræmi við þessar ráðleggingar og fylgja eftirfarandi bólusetningaráætlun:

Grunnbólusetning

Hvolpar: Eins og áður, þ.e. frá 8 - 9 vikna aldri og svo aftur 4 vikum seinna.
Unghundar eldri en 12 vikna og fullorðnir hundar: Einu sinni og svo viðhaldsbólusetning.

Viðhaldsbólusetning

Allir hundar: Ári eftir grunnbólusetningu og þaðan í frá á 2ja - 3ja ára fresti.

,,Viðkvæm” hundakyn

Sé um að ræða hundakyn sem eru móttækileg fyrir smáveirusótt, eins og Rottweiler-  og Dobermannhundar eru, getur þurft að bólusetja þá oftar gegn smáveirusótt en aðra hunda og  þá er nægilegt að nota einþátta bóluefni eins og Nobivac eða Parvodog.

Þessi bólusetningaráætlun á við sé tíðni smitsjúkdóma í lágmarki. Verði þar einhver breyting á, verður áætlunin auðvitað endurskoðuð og miðuð við sjúkdómaástandið hverju sinni.

Aukaverkanir við bólusetningu með Recombitek C4 bóluefninu sjást af og verður hundurinn þá aumur á stungustaðnum næsta dag. Svo virðist sem aukaverkunin gangi yfir á sólarhring. Í einstaka tilfelli hefur hundur fengið hita og þurft meðhöndlunar við.

Ekki er unnt að gefa upp ákveðið heildarverð á sæðingu, því  kostnaðurinn fer t.d. að nokkru leyti eftir því hve oft þarf að taka blóðsýni og hvort sætt er einu sinni eða oftar, hvað sæðið sjálft kostar, hvaðan það kemur og þar með flutningskostnaðurinn, innflutningskostnaður og svo hve lengi það er geymt. Hér á eftir er kostnaðurinn varlega áætlaður, en tekið skal skýrt fram að önnur verð en verð samkvæmt gjaldská stofunnar, eru einungis leiðbeinandi og geta auðveldlega breytzt, t.d. við breytingar á gengi gjaldmiðla!

Móttaka og geymsla sæðis

Lágmarksgeymslukostnaður á frystu sæði hér á stofunni er 39.500 krónur, en innifalið í því verði er  móttaka þess og geymsla í 6 mánuði.

Móttaka og geymsla í 6 mánuði: 39.500 krónur
Móttaka og geymsla í 12 mánuði: 52.500 krónur.

Blóðsýni

verður að taka til að ákvarða egglos og getur þurft að mæla prógesterónmagn í blóðinu nokkrum sinnum. Fyrsta blóðsýni kostar um 6.800 krónur, en eftirfylgjandi sýni eru nokkru ódýrari.

Sæðing

með frystu sæði kostar um 68.800 krónur, en þá er miðað við að sætt sé tvisvar sinnum.
Innifalið í verðinu er ein ómskoðun.

En margvíslegur annar kostnaður er samfara innflutningi frysts sæðis eins og t.d.:

1. Innflutningsleyfi

Sækja þarf um leyfi til innflutnings sæðis til Matvælastofnunar.
Innflutningsleyfi: 10.840 krónur.

2. Rannsóknir

Til að fá leyfi fyrir innflutningi sæðis, þarf hundurinn að vera bólusettur gegn hundæði, komi hann frá landi þar sem hundaæði finnst og aðrar bólusetningar þurfa einnig að vera í fullu gildi (margir sjúkdómar geta borizt með sæði, jafnvel frosnu.). Eftirfarandi verð miðast við rannsóknir á Norðurlöndum.

Bólusetningar og heilbrigðisskoðun: ca 12.000 krónur.
Bólusetning gegn smitandi fósturláti (Brucellosis): ca 9.000 krónur.

3. Flutningskostnaður

fer vitaskuld eftir því frá hvaða landi sæðið kemur og einnig þarf kaupandinn að leigja flutningstank.

Flugfrakt (miðað við Norðurlönd): 20.000 krónur
Leiga á kút: 15. - 20.000 krónur

4. Og svo er það sæðið sjálft!

Verð á hundasæði er auðvitað misjafnt frá landi til lands og fer auðvitað einnig eftir því hve verðmætur hundurinn er og svo er líka kostnaður við rannsóknir, heilbrigðisskoðun hundsins, töku sæðisins og frystinguna.

Fyrsta tíkin sædd með frystu sæði!

         Sæðing á fyrstu tíkinni sem er sædd með frystu sæði hér á stofunni heppnaðist vel, en að venju var sætt beint í leg í gegnum legháls, þ.e. án skurðaaðgerðar.Tæpum fjórum vikum eftir sæðinguna var staðfest bæði með þreifingu á kvið (legi) að tíkin var hvolpafull. Nokkrir ósturbelgir voru áþreifanlegir og ómskoðun staðfesti fundinn. Þá þegar var einnig vitað að fóstrin væru ekki mörg, en þar sem um er að ræða fullorðna tík og í ljósi þess að frjósemin minnkar verulega með aldrinum, er árangurinn enn  ánægjulegri. Í júlí  (2007) lauk biðinni og tvær litlar, svartdoppóttar dalmatíutíkur fæddust vel  sprækar. 

 

Árangur með frystu sæði                                                                                                                                                                                          Árangur sæðinga með frystu sæði er almennt ekki eins góður og þegar notast er við ferskt sæði, en við stefnum að því hér á stofunni að árangurinn verði helzt ekki lakari en svo að getnaður verði í 6 af hverjum 10 tíkum (60%), sé tíkin heilbrigð, sæðið gott og að sætt sé á réttum tíma,  sem auðvitað krefst góðs undirbúnings. Reyndar er árangurinn fram til þessa mun betri en nokkur þorði að vona , en alls hafa 4 tíkur verið sæddar með frystu sæði -  og urðu allar hvolpafullar!  Nokkrar tíkur bíða sæðingar og vonandi verður árangurin áfram jafn góður og hingað til!

Hér eru svo myndir af hvolpunum sem hafa fæðst eftir sæðingu með frystu sæði  

 1.

Depla, önnur tveggja dalmatíuhvolpa fæddist í júlí 2007

2.

Bulldogtíkin Milla fæddist í desember 2008

 3. 

Sheltieprinsinn Peyi fæddist í marz 2009

 4.

Þrír enskir cockerhvolpar fæddir í apríl 2010

Með frystingu sæðis er unnt að geyma erfðaefni hunds um árabil og nýta eiginleika hans og kosti í ræktunarskyni þó hann sé ekki á staðnum og jafnvel dauður!

Ekki þarf mörg strá í hvert skipti sem sætt er

Litlir hundastofnarnir, eins og hér á landi, setja ræktuninni ákveðnar skorður. Með frystu sæði er hins vegar mögulegt að fá til landsins erfðaefni beztu hunda sem völ er á hverju sinni; hunda sem eru heilbrigðir, hafa sýnt og sannað ræktunargildi sitt en eru sjaldnast sjálfir falir.

Innflutningur á (frosnu) sæði er afar góður valkostur ræktunarlega séð. Þó honum fylgi nokkur kostnaður er hann mun lægri en kostnaðurinn við innflutning á “lifandi” hundi, því ofan á kaupverðið bætist kostnaður vegna einangrunardvalarinnar. Sé hundurinn keyptur sem undaneldisdýr getur verið erfitt að sjá fyrir ræktunargildi hans hafi hann ekki þegar sannað sig á því sviði fyrir innflutninginn, en því miður hafa verið dæmi þess, þegar á hólminn er komið, að innfluttur  hundur hafi ekki nýtzt sem skyldi.

Fyrstu tilraunir með frystingu á hundasæði áttu sér stað á 6. áratug síðustu aldar, en það var ekki fyrr en árið 1969 sem fyrstu hvolparnir sem getnir voru með frystu sæði litu dagsins ljós í Bandaríkjunum.

Geymsla

Frosið sæði í er geymt í 196°C frosti

Sæðið er geymt í fljótandi köfnunarefni í þar til gerðum kút við - 196°C.  Ekki er vitað hve lengi er unnt að geyma frosið sæðið, svo það sé nothæft, en talið að það geti geymst um árabil og jafnvel áratugi!

Vottorð og leyfi fyrir innflutningi sæðisins

Til að geta flutt frosið sæði til landsins þarf leyfi yfirvalda, þ.e. sjávar- og landbúnaðarráðuneytis, en innflutningur þess er óheimill nema að fengnu leyfi sjávar- og landbúnaðarráðherra og uppfylltum skilyrðum reglugerðar nr. 935/2004 um innflutning gæludýra og hundasæðis.

Mikilvægt er að huga snemma að þeim kröfum sem gerðar eru um bólusetningar, blóðsýni o.fl. þar sem tiltekinn tími þarf að líða frá því að bólusett er og þar til taka má sæði úr hundinum til innflutnings og sérstaklega að öll eyðublöð séu rétt útfyllt af þar til bærum aðilum, ella er hætta á að sæðið komist ekki inn í landið.

Móttaka sæðis

Við innflutning sæðis tekur héraðsdýralæknirinn í Gullbringu– og Kjósarsýslu við því og yfirfer  meðfylgjandi gögn. Ekki verður tekið við sæði til geymslu nema því fylgi vottorð héraðsdýralæknis að öll tilskilin leyfi og gögn hafi verið í lagi.

Kostnaður

Kostnaður við geymslu, móttöku og afhendingu sæðis er samkvæmt gjaldskrá Dýralækningastofu Helgu Finnsdóttur.

Tryggingar

Sérhver sæðisskammtur er tryggður gegn þjófnaði, vatnstjóni og innbroti, en ekki gegn skemmdum eða óhöppum af öðrum ástæðum.

Verðmæti erfðaefnisins (sæðisins) getum við hins vegar ekki  tryggt og er það alfarið á ábyrgð eigandans að tryggja það eða ekki.

Skilmálar

Við móttöku sæðisins gerir Dýralækningastofa Helgu Finnsdóttur og eigandi sæðisins með sér samning þar sem m.a. fram kemur magn sæðis, þ.e. fjöldi stráa, ábyrgð geymsluaðilans og skuldbinding eigandans.

Sæðing með innfluttu sæði – tilkynningarskylda!

Einungis dýralæknum með starfsleyfi á Íslandi er heimilt að sæða tíkur með innfluttu sæði. Tíkur sem sæddar hafa verið með innfluttu sæði er óheimilt að para á sama gangmáli.

Dýralæknir sem sæðir tík með innfluttu sæði skal tilkynna um það til yfirdýralæknis. Láti tíkin fóstrum, eða veikist eftir sæðingu eða á meðgöngu, skal eigandi tilkynna það viðkomandi héraðsdýralækni. Fóstur og fylgjur eftir fósturlát skal varðveita og þeim komið til héraðsdýralæknis til rannsóknar.

Strá eða pillur (pellets)?

Mismunandi aðferðir eru til við frystingu sæðis og er algengast að það sé fryst í svokölluðum stráum sem eru örmjó rör og er hvert strá merkt með skráningarnúmeri hundsins, tegund og dagsetningu frystingarinnar og inniheldur hvert strá 0.5 ml sæðis með um 75 - 100 milljónir sáðfruma.

Hvert strá er merkt með nákvæmum upplýsingum

Önnur aðferð við frystingu sæðis er að frysta það í í litlum pillum (nánast eins og ópal), en þær eru mun fyrirferðarmeiri en stráin í geymslu, vandasamari í uppþíðingu og svo er ekki hægt að merkja hverja “pillu” sérstaklega (gætu ruglast…).

Þeir sem huga á innflutning sæðis eru hvattir til að biðja sérstaklega um að sæðið sé fryst í stráum!

Hvenær er sætt?

Leghálsinn er ekki alltaf aðgengilegur - og þarf mikla þjálfun til að komast inn í legið

Sæðing með frosnu sæði er vandasöm og krefst mun meiri nákvæmni en þegar sætt er með fersku sæði. Vegna þeirrar meðhöndlunar sem sáðfrumurnar hafa fengið við frystinguna, eru þær skammlífari en ella og eigi að vera von um árangur verða þær að komast beint inn í legið. Það er gert með til þess gerðu áhaldi sem er þrætt í gegn um leghálsinn.

Tíkin verður einnig að vera á hárréttum tíma á lóðaríinu og til að ákvarða hvenær eigi að sæða, verður að fylgjast nákvæmlega með hvenær egglosið á sér stað. Það er gert með nákvæmri mælingu á prógesterónhormóni í blóði og svo nákvæm mæling  er einungis möguleg á rannsóknarstofum.

Hér á stofunni hefur alltaf verið sætt beint í gegnum legháls, hvort heldur sæðið er frosið eða ferskt. Það krefst mikillar þjálfunar, því leghálsinn er þröngur og snúinn og stundum getur það einfaldlega verið illmögulegt að komast inn í legið.

Þessi aðferð er talin sú bezta þó erfið sé. Aðferðir eins og að koma sæðinu fyrir í legi með skurðaðgerð getur verið bæði streituvaldandi og áhættusamt fyrir tíkina og notkun á ómsjá krefst mikillar þjálfunar.

Hér á stofunni er alltaf sætt beint í leg án skurðaðgerðar

Árangur

Árangur af sæðingu með frosnu sæði er lakari en með sæðingu með fersku sæði (– og auðvitað við eðlilega pörun), en getnaður í 60% tilfella er talinn vel viðunandi árangur. Ástæðan er sú að sæðisfrumur sem hafa verið frystar eru mun ,,latari” en ferskra sáðfruma og líftími þeirra skemmri en fyrir frystingu. En aðrir þættir eiga auðvitað einnig þátt í hvernig til tekst og má þar helzt nefna aldur tíkarinnar, réttan tíma, að sæðið sé sett inn í leg og svo auðvitað gæði sæðisins, en sæði hunds sem er 2ja – 5 ára er allajafna betra en sæði frá eldri hundi og er þar af leiðandi líka lífsseigara.

Árangurinn með sæðingu með frosnu sæði hefur verið allgóður og vonumst við auðvitað til að svo verði áfram!

Hér má sjá tvær eðaltíkur sem eru árangur af vel heppuðum sæðingum með frystu sæði.

Depla fædd í júlí 2007

Milla fædd í desember 2007