Forsaga málsins er sú, að í byrjun febrúar keyptu tvær stúlkur sér hvor sinn cavalierhvolpinn með viku millibili frá hundabúinu Dalsmynni á Kjalarnesi. Hvolparnir eru fæddir í september og nóvember 2011 og voru því 10 vikna og tæplega fimm mánuða þegar kaupin áttu sér stað. Við afhendingu höfðu þeir báðir nýlega verið bólusettir gegn smáveirusótt og einnig meðhöndlaðir gegn sníkjudýrum. Annars vegar gegn innvortis sníkjudýrum með bandormalyfinu Drontal vet. og hins vegar með lyfinu Dectomax sem virkar hvoru tveggja á innvortis- og útvortis sníkjudýr.

Sjúkdómssagan

            Í byrjun febrúar hafði eigandi eldri hvolpsins samband við okkur dýralæknana hér á stofunni vegna þess að hundurinn hóstaði þurrum hósta. Við skoðun virtist hann hress, þrátt fyrir hóstann, en var hins vegar langt undir eðlilegri meðalstærð og þyngd miðað við aldur og vóg aðeins 1.4 kg tæpra 5 mánaða! Hóstinn var greindur sem svokallaður hótelhósti (kennelcough), algengur kvilli þar sem margir hundar eru samankomnir og var meðhöndlaður sem slíkur. Jafnframt var eigandanum ráðlagt að gefa hundinum hefðbundna 3 daga meðferð gegn spóluormum (Toxocara canis) með lyfinu Panacur vet.  Viku seinna kom svo yngri hvolpurinn vegna sama kvilla, þ.e. hósta og fékk hann sömu meðhöndlun og sá fyrri.   

           Skömmu síðar fór að bera á niðurgangi í litla hvolpinum (þ.e. þeim sem fæddur er í september) sem lagaðist ekki með breyttu mataræði. Þegar blóð sást  í saurnum, vöknuðu grunsemdir að um sníkjudýrasýkingu gæti verið að ræða. Þriðjudaginn 21. febrúar var farið með saursýni úr hvolpinum til rannsóknar á Tilraunastöð Háskólans í meinafræði að Keldum og miðvikudaginn 23. febrúar lágu niðurstöður rannsóknarinnar fyrir. Í  saursýninu fannst mikið magn einfrumungsins Giardia auk þráðormalirfa af tegundinni Strongyloideus stercoralis.       

Áhyggjur og frekari rannsóknir!

Í ljósi þessa fundar var óttast að hinn cavalierhvolpurinn gæti einnig verið smitaður. Ákveðið var því að láta rannsaka saursýni frá honum sem og þremur fullorðnum hundum í eigu fjölskyldu þess hunds sem fyrstur greindist. Allir voru þessir hundar einkennalausir. Mikill samgangur er á milli fjölskylduhundanna fjögurra, en hins vegar enginn milli cavalierhvolpanna tveggja. Niðurstaða þeirrar rannsóknar var sú, að í cavalierhvolpinum fannst mjög mikið magn Str. Stercoralis þráðorma sem og í einum fjölskylduhundanna þriggja!

Aðkoma yfirvalda  

Málið fór nú í hendur viðeigandi yfirvalda, þ.e. Matvælastofnunar, en innan þeirrar stofnunar er dýrasjúkdómadeild, undir stjórn yfirdýralæknis, sem fylgist náið með   dýrasjúkdómum. Tekin voru tugir saursýna frá  hundum á hundabúinu og sett í rannsókn. Í ljós kom að 50% sýnanna voru jákvæð, þ.e. að helmingur hundanna á búinu er smitaður og að í þeim finnast  þráðormalirfur. 

Þessi niðurstaða sýnir og sannar að þráðormurinn S. stercoralis getur fjölgað sér hér á landi við ,,heppilegar“ aðstæður, þ.e. við kjöraðstæður innanhúss í saur og jarðvegi. En hins vegar er mjög ósennilega að hann geti fjölgað sér utanhúss.

 Strongyloides stercoralis

Þráðormurinn Str. stercoralis finnst aðallega í heitum og heittempruðum löndum

Þráðormurinn Strongyloideus stercoralis er sníkjudýr sem lifir m.a í hundum, köttum og mönnum og finnst alls staðar í heiminum, þó algengastur sé hann í heitum og heittempruðum löndum. Talið er að hann hafi greinst í fyrsta sinn í hundum í N-Evrópu, í Finnlandi, árið 2007.

Str. stercoralis er sjúkdómsvaldur fyrir dýr og sérstaklega ung dýr. Hann er jafnframt súna (zoonosis), þ.e. en smit ormsins getur farið milli hunda og manna.  Ormurinn er hins vegar til í margvíslegum afbrigðum sem oft eru háð ákveðinni dýrategund og því er ekki hægt að fullyrða, né útiloka, að menn geti smitast af þeirri tegund orma sem fundust í hundunum frá Dalsmynni.

Ormurinn er smár; kvendýrið aðeins um 2 mm á lengd en karldýrið enn minna. Lífsferillinn er afar flókinn og lifir þráðormurinn hvoru tveggja sem staðbundinn sníkill (bara kvendýrin) í slímhúð meltingarfæra hýsilsins þar sem hann fjölgar sér kynlaust, eða utan hans í jarðvegi sem kynþroska kven- og karldýr.  Kynlaus fjölgun, eins og þekkist hjá Str. stercoralis er sérstök meðal sníkjudýra og á sér stað bæði hjá hundum og mönnum. Þá framleiða kvendýrin, sem lifa í slímhúð þarmanna, egg sem verða strax að lirfum og sjálfsmita (autoinfection) hýsilinn aftur og aftur, jafnvel svo áratugum skiptir. 

Aðalsmitleiðin í hunda er hins vegar með móðurmjólkinni

Smitleiðin í hunda er nokkuð sambærilegt og hjá mönnum. Smit getur borizt í hund um munn, en aðalsmitleiðin er þó talin vera með mjólkinni í hvolpa. Sú smitleið hefur mikla þýðingu fyrir viðhald og útbreiðslu sjúkdómsins og torveldar aðgerðir gegn honum.

Sjúkdómseinkenni

hjá hundum eru oftast engin eða væg, en vissulega þekkjast alvarleg tilfelli og þá aðallega í nýfæddum hvolpum, hvolpum á spena sem og hundum með ónæmisbælandi sjúkdóma. Einkennin eru lungnabólga, alvarlegur niðurgangur, slen og jafnvel dauði. Tími frá smiti þangað til klínisk einkenni koma í ljós er um ein vika.

Hundabú

Aðbúnaður hunda á hundabúum verður að vera til fyrirmyndar

Hættan á viðhaldi smits er auðvitað mest þar sem mörgum hundum er haldið þétt saman eins og á umræddu hundabúi, sérstaklega sé fyllsta hreinlætis ekki gætt. Sífelld hvolpaframleiðsla viðheldur síðan smitálaginu, því eins og áður er sagt berast ormalirfurnar með móðurmjólkinni í hvolpana, fjölga sér í þeim og skiljast innan nokkurra vikna í þúsundatali út í umhverfið með saurnum. Erfitt, ef ekki ómögulegt, getur þá reynzt að útrýma smitinu úr umhverfinu.

Meðferð

felst í að gefa viðeigandi ormalyf og taka síðan reglulega saursýni. Gefa má Ivermectin þeim hundum sem það þola, en talið er að ormalyfið Panacur vet sé einn bezti valkosturinn. Það þarf þá að gefa mun lengur en við hefðbundna meðferð gegn spóluormum, eða í 2 – 3 vikur.   

Það er mikilvægt að þeir sem hafa nýlega keypt hvolpa frá hundabúinu í Dalsmynni, taki saursýni frá honum til kanna hvort hann er smitaður af Str. stercoralis eða ekki. Nánari upplýsingar fást hjá okkur! 

MAST mun greiða fyrir sýni frá hvolpum keyptum í Dalsmynni eftir 1. desember 2011 

Heimildir:

1.       Georgis Parasitology for Veterinarians. Dwight D. Bowman. MS, PhD. Saunders

2.       Strongyloides stercoralis. From Wikipedia, the free encyclopedia

3.       Acta Veterinaria Scandinavica. Case report. Strongyloides stercoralis infection in a Finnish kennel Kati J Dillard o.fl.     University of Helsinki, Helsinki, Finland

4.       Munnlegar heimildir. Ingibjörg Hilmarsdóttir, læknir.

Kolur litli ásamt eiganda sínum

Forsagan er sú, að fyrir um það bil ári ári fannst eiganda Kols sem eitthvað væri athugavert við sjón hundsins og jafnvel líka að augun væru öðruvísi en þau ættu að vera. Hann gerði sér þó ekki strax alveg grein fyrir hvers kyns væri, þar sem hundurinn virtist ,,sjá“ vel heima þar sem hann fór vandræðalaust um allt. Utandyra gegndi öðru máli þegar frá leið, en þar virtist Kolur óöruggur, áttaviltur og einfaldlega ekki sjá eða rata. Með haustinu var þó engum vafa um það undirorpið að hundurinn sá illa og versnaði ástandið hratt, blindan ágerðist og hann gekk á. Greining: Starblinda.

 

Hvað er starblinda?  

Augasteinninn er eins og kalkköggull

Starblinda er sjúkdómur í augasteini sem veldur ógegnsæi hans. Augasteinninn, sem á að vera  tær og gegnsær, verður gruggugur. Við það hleypir hann ekki ljósinu ótrufluðu í gegn um sig til sjónunnar og sjónin verður auðvitað óskýr. Ástandið getur versnað, jafnvel á fremur skömmum tíma,  og veldur í alvarlegustu tilfellunum algjörri blindu. Þegar horft er í augun sést grámi í sjáaldrinu (augasteininum) sem getur með tímanum orðið  eins og hvítur köggull.

 

Augasteinninn

Hér sést augasteinninn rauðlitaður

Augasteinninn er staðsettur fyrir aftan lithimnuna, (þ.e. brúna/bláa hluta augans) og er hluti af sjáaldrinu í miðju augans. Augasteinninn er mjúkur og breytir auðveldlega um lögun sem gerir það mögulegt að fókusera á  hlutinn sem á er horft á. Myndin varpast á sjónuna sem flytur myndina með sjóntauginni til heilans og myndin sést  í fókus þó í mismunandi fjarlægð sé.

Augasteinninn er að mestu gerður úr vatni og próteinum (65% vatn og 35% prótín) og á sem sagt að vera bæði tær og gegnsær. Í honum eru engar æðar heldur fær hann næringuna úr augnvökvanum sem rétt dugir til þess að viðhalda heilbrigði hans. Minnstu breytingar, meðfæddar eða arfgengar, áverkar eða efnaskiptasjúkdómar, geta því verið mjög afdrifaríkar fyrir ástand augasteinsins.  Með aldrinum er algegnt að flutningur næringarefna til augasteinsins versni sem veldur öldrunartengdum ótærleika – og þar með óskýrari sjón!

 

Arfgeng starblinda

er þekkt hjá fjölda hundategunda og því miður lengist sá listi frekar en styttist. Talið er að tíðni starblindu í hreinræktuðum hundum sé 2.42 % (Bandaríkjunum) en ekki nema 1.6% í blendingshundum. Starblinda í köttum er mun óalgengari en í hundum, en þekkist aðallega í persa- og birmaköttum.

Mörg afbrigði sjúkdómsins eru þekkt sem og mismunandi staðsetning breytinga í augasteininum. Erfitt getur verið að úrskurða hvort starblindan er arfgeng eða ekki, en meiri líkur eru á því:

• Sé sjúkdómurinn þekktur í tegundnni,
• breytingarnar eru í báðum augum þó þær geti verið mismiklar,
• byrjunareinkenni og staðsetning í augasteininum er á þeim stað sem er einkennandi fyrir viðkomandi tegund og aldur hundsins og
• þróist breytingarnar til verri vegar.

Þrátt fyrir miklar rannsóknir þekkist erfðagangurinn ekki enn og á það við nær öll hundakyn. Sé starblindan ekki afleiðing slyss eða sjúkdóma, eins og t.d. sykursýki, má ætla starblinduna arfgenga.

 

Meðferð

Með tilkomu phakoemulsifikationstækninnar einfölduðust augasteinsaðgerðir. Kalkaði augasteinninn er brotinn með últrabylgjum og frásogaður

Eina lækningin,jafnt hjá hundum sem mannfólkinu, er sú að fjarlægja augasteininn með skurðaðgerð. Augasteinninn er brotinn niður med últrahljóði (Phakoemulsifikation) og soginn út. Ekki er nauðsynlegt að koma fyrir nýjum augasteini þar sem hundar geta ágætlega verið án hans.

Áður en ákvörðun um aðgerð er tekin, er mikilvægt er að ganga úr skugga um að ekki séu aðrir undirliggjandi sjúkdómar til staðar eins og t.d. arfgeng, vaxandi sjónurýrnun (PRA). Það er gert með því að skoða sjónuna, sé það

Þar sem aðgerðin er bæði kostnaðarsöm, flókin og eftirmeðferðin löng, eða allt að 3 mánuðir, þurfa bæði hundur og eigandi að vera samvinnuþýðir og fara í einu og öllu eftir tilmælum dýralæknisins!

Og Kolur fór í aðgerð!

Eigandi Kols ákvað að leita honum lækninga, enda Kolur fílhraustur að öðru leyti og ekki nema 4 ára. Fyrsta skrefið var að Kolur fór í augnskoðun s.l. haust hjá Finn Boserup dýralækni og sérfræðingi í augnsjúkdómum hunda og katta, sem sagði hann hæfan í aðgerð. Í framhaldinu var blóðsýni sent til Optigen í Bandaríkjunum til að útiloka arfgenga, vaxandi sjónurýrnun (PRA) og þegar niðurstaðan  lá fyrir, var ekkert því til fyrirstöðu að Kolur færi í aðgerð.

Dagsetningin var ákveðin og kom Finn Boserup gagngert til landsins í þessum tilgangi, ásamt sérhæfðum dýrahjúkrunarfræðingi, auk flókinna tækja og tóla.

Hanne dýrahjúkrunarfræðingur undirbýr Kol fyrir aðgerðina

 

Hér sést greinilega hve augasteinninn er kalkaður

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hér er aðgerðinni lokið á þessu auga og augasteinninn farinn

Aðgerðin krefst mikillar nákvæmni

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

 

Kolur litli í skoðun hjá Finn dýralækni næsta dag

Aðgerðin  lukkaðist vonum framar. Að kvöldi dags virtist eigandanum sem Kolur sæi strax betur og skima eftir ljósi. Miklar líkur eru á því að Kolur fái allt að fulla sjón komi ekkert bakslag, þó reyndar verði hann fjarsýnni og muni sjá mjög nálæga hluti verr en heilbrigður hundur.

Endanlegur bati er þó ekki í höfn fyrr en eftir nokkra mánuði að lokinni mikilli lyfjagjöf til að koma í veg fyrir fylgikvilla.  

 

17 dögum seinna

Kolur mætti í eftirskoðun 17 dögum eftir aðgerð. Ekki er neinn vafi á því að hundurinn sér vel og fylgdi hann hreyfingum eigandans vel eftir. Eigandinn segir Kol afskaplega glaðan og fylgja hinum heimilishundunum eftir í leik. Það gerði hann ekki áður. Svo allar líkur eru á því að aðgerðin hafi gengið eins og bezt var á kosið!

  

 

  12. marz 2012   

Kolur horfir glaður á eiganda sinn

 

  

Kolur litli verður kátari og kátari með hverjum deginum sem líður og leikur sér og sækir dót um allar trissur. Svo óhætt er víst að segja að aðgerðin heppnaðist sem skyldi!

 

  

  

 

 

 

 

Heimildir:

Veterinær Oftalmologi. Ellen Bjerkas

Slatters Fundamental Veterinary Ophtalmology

Veraldarvefurinn

Eyrnamerking katta er örugg merking og öllum auðsæ

Með auðkenningu dýrs er átt við að það er einstaklingsmerkt og þar með er mögulegt að rekja það til eiganda. Slík auðkenning er ekki ný af nálinni hér á landi, a.m.k. hvað varðar ketti, en um áratugaskeið hafa þeir verið auðkenndir með húðflúri í eyra sem auðveldar að koma þeim heim á ný hafi þeir týnst og finnast fjarri heimili sínu.

Örflögur eru agnarlítlir tölvukubbar

Örflögur (microchips) eru svo önnur tegund auðkennismerkja, en þau eru agnarlítill tölvukubbur sem stungið er undir húð. Hver tölvukubbur inniheldur ýmist 15 tölustafi eða sambland tölustafa og bókstafa.

Gagnagrunnur

Til að auðkennið komi að gagni, verður auðvitað að hafa það einhvers staðar á skrá svo finna megi þann sem skráður er fyrir merkinu, þ.e. eiganda dýrsins. Fram til þessa hefur hver og einn dýralæknir haldið utan um ,,sín“ merki sem torveldaði oft og tíðum að finna eiganda merkts dýrs. Augljóst var að slíkt myndi ekki ganga til lengdar og því hefur það verið lengi í umræðunni að stofna miðlægan gagnagrunn sem héldi utan um allar merkingar gæludýra.

Miðlægir gagnagrunnar

Gagnagrunnar hafa verið starfræktir erlendis frá því að einstaklings-merkingar dýra hófust. Erfiðlega hefur hins vegar gengið að stofna slíkan grunn hér á landi, a.m.k. fyrir gæludýr, en miðlægur gagnagrunnur fyrir hesta (Worldfengur) hefur hins vegar verið starfræktur hér á landi um árabil. Dýralæknafélag Íslands sá að við svo búið mátti ekki standa og beitti sér  fyrir stofnun gagnagrunns sem héldi utan um allar merkingar gæludýra

Völustallur

Hinn 1. júlí síðastliðinn  opnaði Dýralæknafélags Íslands  örmerkjagagnagrunn sem hlaut nafnið Völustallur og er í eigu félagsins. Tilgangur með gagnagrunninum er, eins og fyrr segir, að halda utan um einstaklingsmerkingar gæludýra, hvort heldur eru  örmerki eða eyrnamerki, og gera þær aðgengilegar á netinu. Markmiðið er auðvitað að auka líkur, og flýta fyrir, að dýr í vanskilum komist aftur til sinna réttu eigenda.

 Gagnagrunnurinn Völustallur er hýstur á vefsíðunni www.dyraaudkenni.is

Hvernig virkar svo gagnagrunnurinn?

Dýralæknar færa allar einstaklingsmerkingar, þ.e. örmerki og/eða eyrnamerki (katta), í Völustall óski eigandinn þess. Eigi að leita eiganda dýrs,  er farið inn á síðuna www.dyraaudkenni.is og undir ,,Leita” er hægt að slá inn örmerki og/eða eyrnamerki viðkomandi dýrs.

Sé dýrið skráð í gagnagrunninn, koma fram upplýsingar um eiganda þess sem og lýsing á dýrinu. Aðrar upplýsingar koma ekki fram.

Hverjir hafa aðgang að grunninum?

Allir hafa aðgang að grunninum og geta leitað í honum að (skráðu) dýri, eftir auðkenni þess, þ.e. örmerki eða eyrnamerki. Einungis koma upplýsingar um eiganda dýrsins fram.

Aðeins dýralæknar hafa fullan aðgang að gagnagrunninum og geta skráð ný dýr í hann.

Aðgangur eigenda að gagnagrunninum

Eigendur skráðra gæludýra fá aðgang að upplýsingum um eigið dýr í gagnagrunninum. Aðgangurinn fæst með því að ýta á island.is á vefsíðunni www.dyraaudkenni.is og nota síðan aðalveflykilinn frá Ríkisskattstjóra, en hann er hægt að nálgast undir ,,Rafræn skjöl” í heimabankanum. 

Eigandi getur síðan alltaf afturkallað skráninguna, en þá munu heldur engar upplýsingar birtast við almenna leit á netinu.

Eftir innskráningu inn í gagnagrunninn geta eigendur m.a. breytt heimilsfangi, bætt inn mynd af dýrinu og sett inn tilkynningu ef dýrið er týnt. Einnig getur eigandi  sjálfur umskráð dýrið á nýjan eiganda sem tryggir samþykki hans á eigendabreytingunni. Við eigendaskipti missir fyrri eigandi jafnframt aðgengi að dýrinu í grunninum, en nýi eigandinn öðlast hinsvegar aðgengi í gegnum sinn veflykil.

Hvaða upplýsingar koma fram í gagnagrunninum?

Við skráningu koma eftirfarandi persónuupplýsingar fram:

• Kennitala eiganda, nafn og heimilisfang. Símanúmer og tölvupóstur er valfrjálst.

Þær upplýsingar sem koma fram um gæludýrið eru:

• Nafn dýrs, örmerki og/eða eyrnamerki, dýrategund, dýrakyn (undirtegund), kyn dýrs og sérkenni (t.d. feldgerð og litur). Eigandi getur svo valið að setja inn mynd af dýrinu.

 Persónuvernd

Dyraaudkenni.is mun meðhöndla persónuupplýsingarnar í samræmi við gildandi lög um persónuvernd. Aðeins upplýsingar um eiganda eru persónuupplýsingar skv. skilgreiningu laganna.

Dyraaudkenni.is mun aðeins nota upplýsingarnar til að þjóna ofangreindu markmiði.

Dyraaudkenni.is mun einungis geta yfirfært upplýsingarnar til þriðja aðila í tenglsum við rannsóknir er varða dýrið, ef slík rannsókn hefur verið leyfð og viðurkennd af Persónuvernd.

 Kostar að skrá gæludýrið sitt í gagnagrunninn?

Öll gæludýr sem eru örmerkt og/eða eyrnamerkt fyrir 1. júlí 2011 hafa þegar verið skráð inn í gagnagrunninn án endurgjalds. Vilji  eigandi fá aðgang að upplýsingunum og/eða breyta þeim, verður að greiða skráningrgjald.

Fyrir þau gæludýr sem eru merkt eftir 1. júlí 2011 þarf  að greiða skráningagjald við skráningu.

Er skylda að skrá gæludýrið sitt í gagnagrunninn?

Skráning í gagnagrunninn er valfrjáls, en gæludýraeigendur eru auðvitað eindregið hvattir til að skrá dýrin sín í gagnagrunninn svo tilgangur og markmið hans haldist.

Við hvetjum eigendur til að skrá sem flestar upplýsingar í grunninn til þess að flýta fyrir því að týnt dýr sameinist fjölskyldunni á ný!

               

Eins og allir vita ríkir hættuástand þegar eldar loga. Fyrir réttu ári gaus í Eyjafjallajökli og núna er mikið gos í Grímsvötnum með töluverðu öskufalli á Suðurlandi. Vindáttir geta breyzt fyrirvaralítið og öskufalls því gætt víða með tilheyrandi óþægindum fyrir menn og dýr. . 

Eftirfarandi grein var skrifuð fyrir ári síðan, en á ekkert síður við í dag en þá og er því birt óbreytt.

Eldgosið í Grímsvötnum í dag og í Eyjafjallajökli fyrir árí eru frábrugðin gosinu t.d. á Fimmvörðuálsi að því leyti að þau eru undir jökli og því er ekkert hraunrennsli. Síbreytileg vindátt veldur því að fíngerð gjóskan sem myndast þegar kvikan splundrast við snertingu við vatn, berst víða með vindi, mengar gróður og vatn og getur borizt ofan í skepnur. Öskukornin eru oddhvöss eins og örsmá glerbrot og særa augu, öndunarfæri og meltingarveg. Berist þau ofan í dýr geta þau valdið niðurgangi, hjá grasbítum tannsliti og fótsæri hjá þeim dýrum sem þurfa að ganga í öskunni. Einnig inniheldur askan flúor sem loðir við yfirborð kornanna og þeim mun meiri sem askan er fínni. Flúormenguð aska mengar kyrrstætt vatn (polla og vötn) og getur valdið eitrun sem er hættulegust ungum dýrum.  

Er hundum  og köttum einhver hætta búin?

Auðvitað eru hestar og sauðfé sem ganga úti að jafnaði í mestri hættu, en er hundunum okkar og köttum einhver hætta búin?  Gosaska getur haft áhrif á fólk og þá einkum öndunarfæri og augu. Ekki er ástæða til að ætla annað en að það gildi líka um hunda og  ketti. Fólki er þess vegna bent á, þar sem gosmökkur er sýnilegur og á öskufallssvæði, að nota rykgrímur. Það getur hins vegar reynzt erfitt þegar dýr eiga í hlut. Hundar þurfa að fara út til að sinna daglegum þörfum sínum og eru mikil vanadýr hvað það snertir og fullorðnum hundi t.d. gæti reynzt það afskaplega erfitt, kæmist hann ekki út til þess.

Haldið  dýrunum inni!    

Ertingu af völdum öskunnar er unnt að takmarka með því að hafa útiveruna sem stytzta – og i taumi.  Hundeigendum ættu því að miða  ,, nauðsynlega” útiveru við þann tíma sem hundurinn þarf til að athafna sig, en sleppa daglegum gönguferðum meðan á öskufalli stendur. Setjist aska í feldinn ætti að skola hana af, því efalaust getur hún valdið óþægindum og ertingu og einnig má skola augun með volgu vatni.    

Grímur? 

Þó fólki sé ráðlagt að nota grímur, er erfitt að setja grímur á dýr, þær líka tæpast fáanlegar og örugglega enginn skilningur hundsins eða sérstaklega kisu á nauðsyn þess að nota þær. En sé á því brýn nauðsyn, gæti handlaginn eigandi örugglega útbúið lipra grímu um trýni og fest með teygju aftur á hnakka, en vissulega fer það svo nokkuð eftir einstaklingnum hvort gríman tollir!  

Mun auðveldara er að halda köttum alfarið inni og flestir kunna þeir að nota sandkassa. Kattaeigendur eru því því eindregið hvattir til að loka kisu inni meðan á öskufallinu stendur og setja hjá henni sandkassa með góðum sandi í.  

Eitrun af völdum flúormengunar í hundum og köttum er harla ósennileg nema þau komist í flúormengað vatn sem ætti að vera einfalt að fyrirbyggja.

Jarðhræringar og eldgos valda dýrum ótta og hræðslu bæði vegna hávaðans og eins eldinganna sem kunna að fylgja, eins og raunin var í gosinu í Eyjafjallajökli. Hundeigendur í nánd eldstöðvanna ættu því alls ekki að setja hundana út nema í taumi eða bandi og fylgjast vel með þeim á meðan.  

Heimildir: Sigurður Sigurðarson, dýralæknir. Áhrif eldgosa á dýr.

Myndir af gosi: www.mbl.is

Áttfætlumaurinn, Cheyletiella, greindist fyrst hér á landi árið 1996 á tveimur persneskum köttum sem voru fæddir á sama heimilinu. Grunur um að sníkjudýr herjuðu á kisurnar vaknaði þegar eigendurnir voru alsettir bitsárum sem þá klæjaði verulega í. Í fyrstu var talið að um flóabit (fuglafló) væri að ræða, en þar sem kettirnir fóru aldrei út þótti það hæpin skýring. Eigendurnir leituðu þá með kettina hingað á stofuna og vaknaði grunur að um smit með húðmaurnum Cheyletiella gæti verið að ræða. Sýni af köttunum báðum voru send til rannsóknar á Tilraunastöð Háskóla Íslands í meinafræði á Keldum og þar var grunurinn staðfestur. Síðan þá hefur húðmaurinn Cheyletiella breiðst út, bæði á hundum og köttum.

Sníkjudýrið Cheyletiella er áttfætlumaur, þ.e. hefur 4 pör af fótum sem fullorðinn og kynþroska maur. Hann er útbúinn sterkum sogrönum og er 0.3 – 0.4 mm langur. Kvendýrin eru ívið stærri en karldýrin og með lagni má sjá maurana með berum augum.

Lífsferill húðmaursins er um 3 – 5 vikur (egg, nymfur, lirfur og maur).  Frá því að kvendýrið verpir eggjum og þar til þau verða að kynþroska maurum líða 3 til 5 vikur (40 dagar) og fer það ferli eingöngu fram á hýslinum sjálfum, þ.e.a.s. hundinum eða kettinum þar sem hann lifir á keratínlagi húðarinnar. 

Þau maurinn sé býsna lífseigur á hýslinum, lifir hann hins vegar aðeins í nokkra daga utan hans með þeirri undantekningu, að kvendýr geta lifað allt að 10 daga í köldu umhverfi.

Bústinn húðmaur og t. h. sjást tvö egg

Smit                                                                                                                                                                                                                                                                                                                Maurinn er bráðsmitandi og berst mjög auðveldlega milli dýra. Eggin, sem eru fastlímd við hárin, eru mjög lífseig og geta lifað svo vikum skiptir í umhverfi dýrsins. Þau eru því uppspretta nýsmits fyrir þá hunda eða ketti sem þau rata á. Með aldrinum myndast hins vegar ákveðið ónæmi gegn húðmaurnum og tíkin eða læðan geta verið einkennalaus, en smitað afkvæmin. Þess vegna er smit algengast í ungum hvolpum og kettlingum. Smit virðist sem betur fer ekki vera mjög algengt og sennilega er það algengast hjá ræktendum með marga hunda.                                                                                                                                                                Húðmaur berst auðveldlega á fólk, því hann er í hópi þeirra sníkjudýra sem setur ekki fyrir sig hvern eða hverja hann bítur!  

Flasa er helza einkenni húðmaursins

Einkenni maurasmitsins á hundum og köttum eru mismikil, stundum nánast engin og í versta falli viðþolslaus og klæjandi húðsýking. Algengast er þó að eftir smit sé umtalsverð og óeðlilega mikil flösumyndun í feldinum og þá aðallega á bakinu. Hún stafar af mildri húðbólgu sem myndast þegar maurarnir næra sig með því að stinga sograna niður í húðina og sjúga til sín vessa. 

Húðmaur lifir ekki á húð manna en er aðeins ,,gestkomandi” þar. Þriðji hver eigandi getur þó orðið fyrir óþægindum af völdum maursins sem getur bitið hann hressilega. Einkennin klæjandi bit og einna helzt á þeim stöðum sem dýrið snertir eigandann, t.d. á handleggjum, lærum og kvið.

Staðfesting                                                                                                                                                                                                                                                                                                          á smiti er í flestum tilfellum einföld. Leiki grunur á að hundurinn eða kisa hafi fengið á sig útvortis sníkjudýr, er skynsamlegt að leita til dýralæknis. Hann getur í flestum tilfellum sjálfur gengið úr skugga um hvort grunurinn sé á rökum reistur eða ekki, með því að leita í sýni (hárum eða húðskrapi) undir smásjá að maurum og/eða eggjum. Finnist kvikindi eða egg, er auðvelt að útrýma smitinu. Það er þó oft ekki fyrr en að einn eða fleiri í fjölskyldunni eru útbitnir, að grunurinn beinist að heimilisdýrinu. 

Lyfið er sett á húðina, aðeins örlítill dropi

Meðferð
er í dag venjulegast með svokölluðum blettunarlyfjum, þ.e. sníkjudýralyfi sem er sett á húð hundsins, milli herðablaðanna, og dreifast þaðan um hann allan. Lyfið virkar svo vikum og jafnvel mánuðum skiptir og óværan drepst um leið og hún kemst í snertingu við húðina – og lyfið. Einnig er hægt að baða hunda með lúsasjampói, vikulega, þrisvar til fjórum sinnum, en ketti ætti ekki að baða með lúsasjampói.

Til að forðast endursmit, t.d. af hárum með áhangandi eggjum, þarf einnig að gera vel hreint í umhverfi hundsins eða kisu, þvo teppi og mottur og ryksuga vandlega. Sé frost er hægt að láta þá hluti, sem ekki er mögulegt að þvo, hanga úti – eða stinga í heimilisfrystinn.

Smit með Cheyletiellaáttfætlumaur er hvorki hættulegt mönnum né dýrum, en á hinn bóginn er það verulega óþægilegt fyrir þá sem verða fyrir barðinu á sníkjudýrinu. Því er mikilvægt að sporna gegn útbreiðslu þess af fremsta megni. Ræktendur ættu að gæta þess að láta ekki frá sér hvolpa, leiki minnsti grunur á að þeir geti borið með sér smit. Jafnframt er nauðsynlegt að þeir sem annast feldhirðu hunda, viðhafi fyllstu smitgát, sótthreinsi  áhöld á milli viðskiptavina og vísi hundum og köttum umsvifalaust til dýralæknis telji þeir sig sjá einkenni sníkjudýrasmits.

Regluleg bólusetning verndar kisu gegn alvarlegum smitsjúkdómum

Kettir eru almennt heilsugóð dýr og eiga flestir sem betur fer langa og góða kattaævi, oftast án teljandi veikinga. En sjúkdómalausa ævi er því miður ekki hægt að tryggja, því smitsjúkdómar, sumir hverjir mjög alvarlegir, geta reynzt köttum skeinuhættir og dregið þá til dauða. Eina ráðið til að verjast þeim er bólusetning, en hún getur í flestum tilfellum komið í veg fyrir að kisi veikist  og allavega ekki jafn alvarlega og væri hann óbólusettur.

Vel bólusett kisa hefur nægilegt magn mótefna í blóðinu til verndar þeim sjúkdómum sem bólusett er gegn og sem hindra alvarleg veikindi. Þess vegna er regluleg bólusetning bezta vörnin gegn smitsjúkdómum og mikilvægasta forsenda heilbrigðrar og langrar kattaævi. Því betur sem kattastofninn er bólusettur, því minni líkur eru á að smitsjúkdómar blossi upp og verði að faraldri.

Hverjir eru í mestri hættu?

Óbólusettir kettir sem fara allra sinna ferða eru auðvitað í meiri smithættu en vel bólusettir kettir og þeir sem fara aldrei út. Líklegra er að kisi hitti á ferðum sínum flækingsketti sem ekkert er sinnt þó veikir séu, eða eru heilbrigðir smitberar. Kettir á kattahótelum, kattasýningum og í kattaathvörfum eru einnig í verulegri smithættu, þó bólusettir séu, því á slíkum stöðum er streituálagið mikið, en streita og álag veikir mótstöðu einstaklingsins og eykur líkurnar á að hann veikist. Reyndar geta innikettir smitast af alvarlegum veirusjúkdómum, því veirur eru ferðaglaðar og berast auðveldlega með andrúmsloftinu og einnig með okkur mannfólkinu t.d. með óþvegnum höndum eða óhreinum ílátum.

Sé læða vel bólusett, fá kettlingarnir mótefni með broddmjólkinni sem vernda þá fyrstu 11 -15 vikurnar gegn veirusjúkdómum. Þessi mótefni brotna hins vegar niður smátt og smátt og hverfa loks alveg. Áður en það gerist er tímabært að bólusetja kettlingana svo þeir myndi eigin vörn, en bíða má með bólusetninguna fram yfir þann aldur, sé kettlingurinn ekki innan um óbólusetta ketti sem gætu verið heilbrigðir smitberar eða búi í streituvaldandi umhverfi (margir kettir).

Gegn hvaða sjúkdómum er hægt að bólusetja?

Unnt er að bólusetja gegn flestum veiru- og bakteríusjúkdómum og hafa flestir þeirra verið landlægir hér um áratugaskeið, en aðrir hafa numið land með auknum innflutningi. Flest bóluefnin veita góða og langvinna vernd, en önnur því miður mun skammvinnari og síðri vernd. Mikilvægast er að bólusetja ketti gegn þeim sjúkdómum sem eru landlægir, þ.e. hér á Íslandi gegn kattaflenzu, caliciiveiru og kattafári. Gjósi upp aðrir sjúkdómar er nauðsynlegt að meta þörfina á bólusetningu gegn tilteknum sjúkdómi, áhættuna á því að kisi geti smitast af honum og smitálagið í umhverfinu.

Veirusjúkdómar

Kattafár (Feline Panleukopenia) er alvarlegur veirusjúkdómur en þó alvarlegastur fyrir kettlinga. Veiran skilst út með saur og berst beint milli katta eða með snertingu við mengaðan saurinn. Helztu einkenni eru hár hiti, lystarleysi, uppköst og niðurgangur. Sem betur fer er kattafár sjaldséður sjúkdómur í dag, að minnsta kosti hér á höfuðborgarsvæðinu, sem er því að þakka hve kattaeigendur eru duglegir að láta bólusetja kisa sína reglulega. Nefna má að kattafár var töluvert algengur hér áður fyrr, sérstaklega þegar gæludýrabúðir seldu kettlinga!

Mikil útferð úr augum og trýni einkennir kattaflenzu

Kattainfúenza (Feline Viral Rhinotracheitis) er veirusjúkdómur sem leggst á efri öndunarfæri og er aðalorsakavaldurinn annað hvort herpesveira eða caliciveira. Helzta smitleiðin er milli katta annað hvort með útferð frá augum og trýni eða með munnvatni. Veiran getur einnig borizt óbeint með fólki, hlutum eða lofti. Einkenni sjúkdómsins er hósti, hnerri og hiti, útferð frá augum og trýni og sár í munnholi og kettlingafullar læður geta látið fóstrum. Fylgikvillar eru ekki óalgengir og gera sjúkdómseinkennin verri og jafnvel langvinn og getur sjúkdómurinn gosið upp aftur og aftur, sérstaklega við streitu og álag.

Bakteríusjúkdómurinn Klamidía (Chlamidophilia felis) leggst á augu og öndunarfæri. Hann var fyrst staðfestur í köttum hér á landi árið 1992. Klamidía er bráðsmitandi og smitast við snertingu og veldur því oftar meiri vandræðum þar sem margir kettir eru á sama heimili. Venjulegast eru sjúkdómseinkennin ekki alvarleg og flestir kattanna ná sér ná ér vel.

Samtök amerískra dýralækna í kattasjúkdómum (AAFP) ráðleggja að einungis skuli bólusetja gegn sjúkdómum eins og klamidiu miðað við tíðni sjúkdómsins og ástand hópsins í viðkomandi kattastofni. Mótefni sem myndast við bólusetninguna duga skammt (< ár) og hætta á alvarlegum aukaverkunum er mikil.

Aðrir alvarlegir og hættulegir sjúkdómar sem hafa ekki verið staðfestir á Íslandi

Hundaæði (Rabies) er óþekktur sjúkdómur á Íslandi, einu fárra landa í heiminum. Hundaæði er súna, þ.e. sjúkdómur sem smitast í menn – og leiðir til dauða! Óheimilt er að bólusetja ketti gegn hundæði hér á landi, en yfirvöld geta gefið undanþágu frá því banni eigi að flytja dýrið úr landi.

Kattahvítblæði (Feline Leukemi Virus) er einnig alvarlegur veirusjúkdómur. Sem betur fer er hann óþekktur hér á landi og mikilvægt er að hindra að hann berist til landsins. Þeir sem hyggja á innflutning katta ættu aðeins að kaupa dýr frá ræktendum sem eru með heilbrigð dýr og sem láta mótefnamæla þau reglulega.

Bólusetningaráætlun

Það bóluefni sem við höfum hér á landi er svokallað ,,deytt” bóluefni sem gefur ágæta vörn. Þegar um er að ræða deydd bóluefni er venjan að bólusetja oftar en gert er með ,,lifandi” bóluefnum, allavega sé kisa í streituvaldandi umhverfi.

Kettlingar:

1. Fyrsta bólusetning 8-9 vikna,
2. svo 3-4 vikum seinna.
3. Næst eftir ár,
4. og síðan á 1-2 ára fresti.

Fullorðnir kettir:

Bólusetja á fullorðna ketti árlega séu þeir í áhættuhópi, þ.e. fari á sýningar, á kattahótel eða eru í kattaathvörfum.

Inniketti sem fara sjaldan eða aldrei ,,meðal” katta ætti að vera nóg að bólusetja á 2 x á 3 ára fresti.

Sérstakar reglur gilda um bólusetningu gegn hundaæði, eins og t.d. í Evrópusambandinu og jafnvel misjafnar í löndum innan þess. Eigi köttur (sömu reglur og fyrir hunda) að fara t.d. til Bretlands, þarf að hefja undirbúning brottfarainnar með allt að 8 mánaða fyrirvara, en 5 – 6 mánuðum fyrir brottför til Noregs og Svíþjóðar.

Aukaverkanir

Aukaverkanir sjást afar sjaldan, en geta verið smá bólga á stungustað, lystarleysi og einstaka kisi getur verið þreyttur daginn eftir bólusetningu, en þó ekki lengur en það.

Því miður er ekki enn mögulegt ennþá að bólusetja gegn jafn alvarlegum sjúkdómum eins og smitandi lífhimnubólgu (FIP) sem dregur alla ketti sem fá klínísk einkenni hans til dauða. Bóluefnið sem er á markaðnum (Primucell FIP) er talið ófullnægjandi og veitir ekki vörn gegn sjúkdómnum.

Heimildir

Drs. Foster & Smith, Inc. www.peteducation.com

Öldrunarsjúkdómar sem leiða til minnisglapa eru vel þekktir hjá okkur mannfólkinu, en hefur til skamms tíma ekki verið mikill gaumur gefinn hjá gæludýrum og jafnvel taldir óþekktir hjá þeim.En með bættum lífskilyrðum dýra hefur lífaldur þeirra hækkað verulega og nú hefur athygli vísindamanna beinzt að sambærilegum sjúkdómum hjá þeim og manninum; sjúkdómum sem leiða til andlegrar hrörnunar og breytt atferlis.

Aldurstengd minnisglöp

Brúnu skellurnar eru útfellingar beta amyloða í heila og svörtu blettirnir útfellingar tau próteina (mannsheili)

Aldurstengd minnisglöp hafa verið staðfest bæði hjá hundum og köttum. Ástæður þeirra kunna að vera margvíslegar, en hrörnun heilans er afleiðing sjúkdóms sem á sér rætur í þeim hluta hans sem geymir minnið. Breytingar á gömlum hundsheila eru um margt sambærilegar breytingum í heilanum hjá fólki sem þjáist af Alzheimer sjúkdómi, þó prótínið (tau protein) sem er einkennandi fyrir sjúkdóminn í manninum, hafi ekki fundizt hjá hundum.   Orsök minnisglapanna er sú að prótínið beta-amyloid safnast af ókunnum ástæðum fyrir í heilanum  (bæði manna og dýra). Prótínið veldur eituráhrifum sem skemmir heilafrumurnar sem deyja í kjölfarið. Andstætt mörgum öðrum frumum líkamans sem endurnýjast sífellt, á það því miður ekki við  um heilafrumurnar og eftir því sem fleiri heilafrumur deyja, ágerist sjúkdómurinn og einkennin verða meira áberandi.

Hugsanlega gera margir gæludýraeigendur sér ekki grein fyrir því, að breytt atferli gamla hundsins eða kisu geti stafað af sömu ástæðum og hjá fólki, þ.e. sjúklegum breytingum í heila. Við dýralæknar heyrum þó eigendur gamalla dýra oft segja, að atferli dýrsins minni verulega á breytingar hjá gömlum frænda sem er orðinn frekar utangátta og er það algjörlega rökréttur samanburður!

Einkenni sjúkdómsins fara eftir því hvaða svæði heilans skemmist og hve mikið, en oftast er það stóriheilinn sem skaðast mest, sem sagt það svæði sem geymir minnið.

Lífaldur gæludýra

Eins og allir vita eru hundar afar ólíkir að stærð og er meðallífaldur þeirra einnig æði mislangur. Og kettir geta orðið verulega gamlir og jafnvel náð rúmlega 20 ára aldri.  Þó meðalævi stærstu hunda sé oft ekki meiri en 10 ár, geta smáhundar auðveldlega orðið 15 ára (og jafnvel eldri) og verið við líkamlega hestaheilsu lengst af. Þrátt fyrir líkur hunds eða kisu á að ná háum aldri, breytir það ekki þeirri staðreynd sem rannsóknir hafa sannað, þ.e. að öldrunareinkenni í heila hefjast við 8 ára aldur. Þar sem líkurnar á að smáhundar – og kettir, nái frekar hærri aldri en stórir hundar, eru einkenni minnisglapa þar af leiðandi mun algengari hjá þeim en stórum hundum, nema auðvitað þeim sem ná háum aldri. Reyndar er talið að breytingar í heila stórra hunda byrji þegar við 5 ára aldur – og jafnvel fyrr hjá einstaklingu sem tilheyra allra stærstu hundategundunum.

Rannsóknir hafa leitt í ljós,  að um þriðjungur (30%) hunda 11 – 12 ára hafa einhver einkenni um andlega hrörnun sem eykst með hækkandi lífaldri og er um 70% hjá hundum á aldrinum 15 – 16 ára. Líkur á einkennum andlegrar hrörnunar og minnisglapa eru því verulegar hjá þeim hundum sem verða gamlir. Sambærilegar niðurstöður hafa fengist við rannsóknir á gömlum köttum, þ.e. að þriðjungur (28%) þeirra katta sem eru á aldrinum 11 – 14 ára sýna að minnsta kosti eina öldrunartengda breytingu á atferli sem og helmingur katta (> 50%) yfir 15 ára aldri. Einnig bendir margt til þess að hundar sem eru vanaðir sýni frekar einkenni elliglapa en óvanaðir hundar.

Minnið

Gamall hundur með bleyju, því það getur gleymzt hvar eigi að spræna!

Minnið er hundinum eða kisa ekkert síður mikilvægt en okkur hinum.  Við  minnistap gleymir     dýrið lærðu atferli og daglegum athöfnum, þekkir jafnvel ekki eigandann, tekur upp ósiði sem það var vanið af í æsku og ratar jafnvel hvorki innanhúss né utan.

Minnistapið getur því haft veruleg áhrif á lífsgæði þess, verið álag á fjölskylduna og umhverfið og hindrað dýrið í eyða  ævikvöldinu með reisn.

Algengustu einkenni  elliglapa

Algengustu einkennum minnis- og elliglapa má skipta í 4 flokka sem eru: Áttavilla í tíma og rúmi, ómeðvirkni, breyttar svefnvenjur og ekki lengur húshreinn (DISH System = Dysorientaion, Interacts less, Sleep pattern disturbed, House training lost).

1. Áttavilla og áttamissir: Hundurinn virðist ekki lengur átta sig í kunnugu umhverfi bæði heima og heiman. Hann ratar t.d. ekki heim villist hann frá eigandanum og kisa gleynir hvar hún býr. Dýrin geta ráfað um og árvekni og varðeðli dvínar.

2. Ómeðvirkni: Þreyta og hik og áhugi á samneyti og samveru við eiganda eða fjölskyldu minnkar. Breyting verður á föstum venjum,  dýrið gleymir daglegri rútínu og verður eins og í eigin heimi.Það leitar hvorki eftir að láta klappa sér eða fagna fjölskyldumeðlimum þó í öðrum tilfellum virðist sem það verði óöruggara og vilja alls ekki vera eitt. Getur síður eða alls ekki lært nýja hluti – eða er lengur að því.

3. Breyting á svefnvenjum: Svefnvenjur breytast og ráp og óróleiki er að næturlagi, en sofið að deginum. Hundar geta gelt og gelt án nokkurrar sýnilegrar ástæðu.

4. Ekki lengur húshreinn: Hundurinn biður ekki lengur um að fara út þegar þess þarf og á erfiðara með að halda í sér. Verði slys virðist hann samt skynja að allt er ekki í lagi. Kisa ,,man” ekki lengur til hvers á að nota sandkassann.

Sjúkdómsgreining

Því miður eru ekki til nein próf  til að staðfesta að um aldurstengd minnisglöp sé að ræða, eins og mögulegt er hjá okkur mannfólkinu. Atferli gamals dýrs með byrjandi minnisglöp breytist hægt og sígandi og getur eigandinn átt erfitt með að segja hvenær breytingin raunverulega hófst. Stundum er breytt atferli tengt ,,sérvizku” og það er ekki fyrr en breytingin á því er það áberandi, að ekki má bara kenna sérvizku um. Dýralæknirinn þarf að skoða hundinn eða kisa vel og ganga úr skugga um að það séu ekki líkamlegir kvillar, svo sem gigt, sem eru orsök breyttrar hegðunar. Mikilvægt er að spyrja eigandann vel um þær breytingar sem hafa átt sér stað á daglegu atferli hundsins eða kisa og hve lengi þær hafa varað til að geta gert staðfest eins vel og það er mögulegt að um andlega hrörnun sé að ræða.

Skipta má einkennum upp í byrjunareinkenni minnisglapa (predementia), minnisglöp (dementia) og alvarleg minnisglöp (advanced dementia) eftir því hve alvarleg einkennin eru miðað við skilgreinngarnar hér að ofan. Séu einkennin fá, kannski bara eitt má telja breytingarnar vægar, en séu þau 2 – 3 verður að telja að dýrið hafi minnisglöp og þau alvarleg  falli einkennin undir alla flokkana.

Meðferð

Gamalt dýr með vægari einkenni minnisglapa getur vel eytt síðustu æviárunum með reisn, sé það að öðru leyti hraust. Hrörnun í heila er sjúkdómur rétt eins og sjúkdómar í öðrum líffærum sem mögulegt er að meðhöndla að vissu marki, bæði með lyfjum ásamt þjálfun og æfingum sem örva heilastarfsemina.

Til er lyf sem má nota gegn minnisglöpum hjá hundum, en eru sjaldan eða ekki notuð fyrir ketti. Lyfið, sem er lyfseðilskylt, má einungis nota í samráði við dýralækni. Á meðan þarf hundurinn að vera undir stöðugu eftirliti læknisins því ganga þarf úr skugga hvort lyfið hafi tilætluð áhrif eða ekki sem kemur ekki í ljós fyrr en eftir nokkrar vikur.  Tilraunir sýndu að 77% hunda sem fengu lyfið hresstust fyrsta mánuðinn eftir að lyfjataka hófst, en að síðan hægði á batanum.

Fóður

Eins og áður segir verður aukning á prótínum í heilanum sem valda skemmdum í þeim stöðvum heilans sem geyma minnið. Á markaðnum er fóður sem getur hjálpað. Það inniheldur andoxunarefnin (C og E vítamín) og lífsnauðsynlegar fitusýrur eins og Omega 3, en þessi efni hægja á framleiðslu prótínanna sem skemma minnisstöðvar heilans og hugsanlega geta þau einnig bætt skemmdirnar að einhverju leyti.

Þjálfun og daglegar æfingar

Það sama á við um dýr og um fólk; gamla heila þarf að þjálfa bæði með andlegri og líkamlegri þjálfun!

Reykingar eru banvænar….. – en andlegar æfingar eru hins vegar til bóta!

Krossgátur og sudoku henta okkur tvífættum, en hundinum eða gömlu kisu ekki! Hins vegar eru til margs konar þrautir sem hundurinn þarf að nota ,,heilann” til að leysa - eða læra að leysa og þótt gaman að. Þær hvetja ekki aðeins hundinn, heldur stuðla líka að meiri samveru hunds og eiganda sem er hundinum aldrei meira virði. Auðvitað getur gigt hamlað hreyfingu og lengri gönguferðum eða æfingum sem reyna á liði, en sund er t.d. góð æfing fyrir bæði sál og líkama. Hafi hundurinn tækifæri til að synda og svamla, verður þó að gæta þess vel að honum verði ekki kalt eftir sundið. Það verður að þurrka hann vel og setja jafnvel í peysu og inn í heitan bíl á eftir.

Það ætti líka að vera auðvelt að virkja kisu, t.d. láta hana elta bandspotta sem henni efalaust þótti svo skemmtilegt að gera á æskuárunum, elta nammibita og eitthvað í þeim dúr. Ekki ætti að láta gamla ketti vera úti eftirlitslausa, því þeir eiga það til að hverfa, kannski einmitt vegna þess að þeir gleyma hvar þeir eiga heima. Gamlar kisur eru einnig viðkvæmari fyrir kulda og raka og leita þess vegna inn í geymslur eða bílskúra og geta þá lokast þar inni.

Mikilvægt er að eigendur gamalla dýra geri sér grein fyrir því, að með háum aldri getur fylgt breytt atferli sem getur verið íþyngjandi fyrir alla, bæði dýr og menn. Það erfiðasta við að eiga dýr er að taka þá þungbæru ákvörðun  að hvíld sé bezta lausnin fyrir góðan vin, en á þeim stundum verður að muna að hafa hagsmuni dýrsins í fyrsta sæti.

Heimildir:

1. Rikke Fast. , DVM. Hunden. DKK.Desember 2008.
2. J. Alberto Montoya Alonso. DVM.  Faculty of Veterinary Medicine - University of Las Palmas   de  Gran Canaria.
3. Joel Dehasse, DVM, D-ECVBM-CA. Danielle Gunn-Moore. Specialist in Feline , Royal School of Veterinary Studies

Aldur við kynþroska fer eftir tegund og stærð

Fyrstu einkenni kynþroskans eru þau að ytri kynfæri tíkarinnar þrútna og það sést blóðug  útferð. Þetta tímabil er kallað lóðarí.

Gangferill tíka, þ.e. tímabilið frá lóðaríi til lóðarís, er flókið fyrirbæri sem tengist m.a. kynþroska, egglosunartímabili, aldri o.fl. sem svo aftur stjórnast af hormónum, umhverfi og erfðum, atferli ásamt andlegu og líkamlegu ástandi tíkarinnar.

Tíkur verða að jafnaði kynþroska á aldrinum 6 – 10 mánaða og lóða í fyrsta skipti einhverjum mánuðum eftir að þær hafa náð meðalþunga og stærð tegundarinnar. Vissulega er það tegundabundið, og ekki síður einstaklingsbundið, hvenær lóðarí hefst. Þannig getur tík af smáhundakyni lóðað 5 – 6 mánaða, en tík af stóru hundakyni ekki fyrr en 12 (18 – 24) mánaða. Að meðaltali líða 7 mánuðir á milli lóðaría (5 – 11 mánuðir), þó hjá sumum hundategundum sé nokkur frávik. Séfertíkur lóða t.d. á 4 – 4,5 mánaða fresti, en basenjitíkur (og tíbeskar mastiftíkur) lóða hins vegar aðeins einu sinni á ári. Hjá þeim er lóðaríið birtutengt, þ.e. þær lóða þegar sól fer að lækka á lofti og á norðurhveli jarðar gjóta þær því í svartasta skammdeginu í nóvember – janúar (og á suðurhveli jarðar í júní/júlí!).

Gangferillinn skiptist í 4 tímabil, þ.e.

1. blæðingartímabil,
2. egglosunartímabil,
3. eftirgangmál og
4. hvíldargangmál.

Gangferill tíkur

Fyrstu merki um að tíkin sé kynþroska eru þrútin ytri kynfæri og blóðug útferð

Blæðingartímabil (proestrus): Meðallengd blæðingartímabilsins er 9 dagar en getur varað frá 2 – 3 dögum allt að 27 dögum. Útferðin er blóðug og á þessum tíma dregur tíkin að sér hunda, en sýnir þeim litla athygli eða bregst jafnvel illa við. Ástæða aðdráttaraflsins er talin stafa af sérstökum lyktarefnum, ferómónum, í útferðinni, seyti frá endaþarmssekkjunum eða þvagi.

Egglosunartímabil (estrus): Hægt er að segja að sá dagur sem tíkin stendur undir hundi sé byrjunin á egglosunartímabilinu. Flestar tíkur sýna það líka mjög greinilega, því mæti þær hundi eru þær afar tilkippilegar! Egglosunartímabilið er að jafnaði 9 dagar, en getur varað allt frá 4 til 24 daga og aðeins á þessum tíma er tíkin frjó. Ytri kynfærin eru enn þrútin en þó heldur mýkri en á blæðingartímanum og liturinn á útferðinni er ljósari þó ekki alltaf.

Samspil hormóna, þ.e. estrógens, prógesteróns og gulbúskveikjunnar (LH) í blóðinu, stjórna þroska eggjanna í eggjastokkunum og egglosi. Egglos á sér svo stað 2 – 3 sólarhringum eftir að magn gulbúskveikjunnar hefur náð hámarki. Egg tíkarinnar eru sérstök að því leyti að þau eru ekki frjó fyrr en 2 – 3 sólarhringum eftir að þau losna úr eggjastokkunum. Hvenær egglosið á sér svo stað er önnur saga og er ekki alltaf í samhengi við atferli tíkarinnar. Oftast eru eggin þó tilbúin til frjóvgunar nokkrum sólarhringum eftir að egglosunartímabilið hefst, þ.e. að jafnaði 12 – 14 dögum eftir að blæðinga verður vart.

Hægt er að mæla magn prógesteróns í blóði, en egglosið á sér stað þegar það hefur náð ákveðnu gildi (12 – 30 nmol/L). Þegar sæða á með frystu sæði eða vandamál steðja að, er nauðsynlegt að taka blóðsýni og sýnir þá magn prógesterónsins hvort eða hvenær egglos á sér eða hefur átt sér stað.

Eftirgangmál (Diestrus): Eftirgangmálið varir um 2 mánuði og þá er magn prógesteróns í blóði hátt, hvort sem tíkin er hvolpafull eða ekki, en lækkar svo í lok tímabilsins niður fyrir 3 nmol/L. Þá á fæðingin sér líka stað hafi tíkin orðið hvolpafull

Hvíldargangmál (Anestrus): Hvíldargangmálið er eins og nafnið gefur til kynna ,,hvíldartímabil” legsins sem þá dregst saman eftir hormónasveiflurnar á blæðinga- og egglosunartímabilinu og/eða meðgöngu. Það varir að jafnaði 4,5 mánuði og lýkur þegar blæðingatímabilið hefst að nýju.

Það er skynsamlegt er að merkja við í dagatalinu þegar tíkin lóðar, því þá er annars vegar hægt að fylgjast með hvenær von er á næsta lóðaríi og hins vegar hvort tíminn á milli sé of langur eða stuttur sem gæti verið merki um sjúkdóm.

Getnaðarvarnir

Ýmsar getnaðarvarnir eru til fyrir tík til að koma í veg fyrir að hún verði hvolpafull svo sem að passa hana, meðhöndla með getnaðarvarnarlyfjum (hormónum) eða gera varanlega ófrjóa.

1. Passa!
Tíkin er sem sagt aðeins frjó þegar hún lóðar og þegar fyrstu merki um blóð sjást er aðeins eitt ráð til, þ.e. að passa hana vel eigi ekki að gera hana ófrjóa eða nota hormónalyf. En það að passa lóða tík þýðir einfaldlega að aldrei má missa á henni sjónar, því annars vegar er hún afskaplega tilkippileg og getur látið sig hverfa á augabragði, sjáist hundur í nágrenninu, og og hins vegar, sé vonbiðill á næstu grösum, getur hann verið eldsnöggur að stökkva yfir jafnvel hæstu grindverk og girðingar og þá er ekki að sökum að spyrja. Því má aldrei láta lóða tík vera lausa eða eina, hvorki heima við í girtum garði úti á víðavangi eða leyfa börnum að fara með hana í gönguferð.

2. Getnaðarvarnarlyf
Hægt er að koma í veg fyrir að tík lóði með því að meðhöndla hana með hormónalyfjum, svokölluðum getnaðarvarnarlyfjum. Þá er tíkin sprautuð á 5 mánaða fresti og er mikilvægt að byrja meðferðina þegar tíkin er stödd í hvíldartímabilinu (anestrus) í gangferlinum. Þess vegna verður hún að hafa lóðað einu sinni svo hægt sé að sprauta hana á réttum tíma. Frá byrjun lóðarís þ.e. blæðingatímabilinu, verða því að líða a.m.k. þrír mánuðir áður en meðferðin hefst.

Rannsóknir hafa sýnt að meðferð með hormónalyfjum leiðir til hærri tíðni krabbameins í júgri og hærri tíðni legbólgu.

3. Varanleg ófrjósemisaðgerð
Varanleg ófrjósemisaðgerð felst í því fjarlægja eggjastokka með skurðaðgerð. Aðgerðin er í sjálfu sér einföld og tíkin er venjulega mjög fljót að ná sér með góðri hjálp verkjalyfja.

Kostir og ókostir við varanlegar ófrjósemisaðgerðir

Vissulega eru bæði kostir og ókostir við ófrjósemisaðgerðir á hundum og tíkum. Rannsóknir á því hvaða áhrif aðgerðirnar kunna að hafa á heilsufar þeirra, tíka sérstaklega þegar til lengri tíma er litið, hafa hins vegar leitt í ljós að ekki er allt sem sýnist í þeim efnum, upplýsingar oft ófullnægjandi, jafnvel misvísandi og sjaldnast minnst á þær neikvæðu aukaverkanir sem aðgerðin kann að hafa í för með sér á heilbrigði tíkarinnar. Þó aðgerðin minnki vissulega líkur á nokkrum alvarlegum sjúkdómum eins og t.d. legbólgum og krabbameini í júgri, á það ekki við um aðra sjúkdóma.  Þættir eins og aldur við aðgerð sem og áhættuþættir (arfgengir) er kunna að fylgja kyninu, geta hugsanlega einnig haft áhrif  á það hvort aukaverkanir komi í ljós eða ekki.  Það er því skynsamlegt að leita ráða hjá dýralækninum áður en ákvörðun um ófrjósemisaðgerð er tekin! 

 Ávinningur:                                                                                                                                                                                                                                                                                                            

• Sé aðgerðin gerð áður en tíkin verður 2 1/2 árs minnka líkurnar á krabbameini  í júgra, algengastu gerð krabbameins hjá tíkum, um 90%   
• útilokar nær legbólgur sem um fjórðungur tíka ella fær og dregur um 1% þeirra til dauða og
• minnkar líkur á krabbameini í legi, leghálsi og eggjastokkum (sem reyndar er frekar óalgegnt < 0.5%).      

Ókostir  m.a.:        

• Eykur líkur á offitu með tilheyrandi fylgikvillum, 
• veldur oftar þvagleka eða hjá 4  -  20% tíka (og algengari eftir því sem tíkin er yngri þegar aðgerðin er gerð),
• sé um stærri tíkur að ræða (og sé aðgerðin gerð áður en þær ná ársaldri), aukast líkur á beinkrabba (osteosarcome) til muna,   
• líkur á vanstarfsemi skjaldkirtils þrefaldast,
• meiri líkur á endurteknum og/eða langvinnum þvagfærasýkingum, 
• aukið háralos,
• verulegar feldbreytingar, sérstaklega hjá spaníeltegundum og
• skortur á umhverfisþroska og tilhneiging til árásargirni (sérstaklega sé  aðgerðin gerð fyrir fyrsta lóðarí).                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     

Fölsk meðganga

Margir tíkareigendur þekkja það að nokkrum vikum eftir lóðarí sýnir tíkin öll merki þess að vera hvolpafull án þess að hafa haft náin kynni við hund! Tíkin er óróleg, grefur í teppi og rótar í bælinu sínu eins og hún sé að undirbúa got. Sumar tíkur fá mjólk í júgur og leikföng sem tísta eru í sérstöku uppáhaldi. Tíkin vill jafnvel ekki út eða gefa sér tíma til að éta. Fátt er til ráða, en gott er að reyna að brjóta upp þetta atferli með því að fara oftar út að ganga eða gera eitthvað skemmtilegt til að dreifa huga tíkarinnar. Til eru lyf sem má nota sé tíkin illa haldin og/eða full af mjólk.

Legbólga

Leg úr tík með alvarlega legbólgu

Legbólga er alvarlegur sjúkdómur og algengastur hjá tíkum á aldrinum 4 – 8 ára. Reyndar geta tíkur á öllum aldri fengið legbólgu! Oftast koma einkenni í ljós fáeinum vikum eftir lóðarí, en einkennin geta verið óljós og jafnvel misvísandi. Helztu einkenni eru þau að tíkin er daufari en venjulega og mun  þorstlátari og áberandi er að hún sleikir sig meira að aftan. Þegar að er gáð getur sést óeðlilega lituð útferð og hárin í kring um ytri kynfæri og á skotti eru klístruð útferð.  Í öðrum tilfellum verður hún bráðveik og því fyrr sem sjúkdómurinn er greindur, því betri eru batahorfurnar. Meðferðin felst í aðgerð þar sem leg og eggjastokkar eru fjarlægðir.

Lyfjameðferð með sýklalyfjum dugir venjulegast skammt, en til eru hormónalyf (Alizin) sem má reyna að nota, sérstaklega sé um undaneldistík að ræða. Batinn er þó sjaldnast til frambúðar.

Heimildir:                                                                                                                                                                                                                                                                                                             Long-Term Health Risks ane Benefitss Associated with Spay/Neuter in Dogs. Laura J. Sanborn 2007                                                                                                                                 Early  s.paying in dog. Samuel Buff. DVM, Dipl. ECAR. Ecole Nationale Vétérinaire de Lyon. 2009